قۆناغە مێژووییەكانی شاری رواندز

قۆناغە مێژووییەكانی شاری رواندز

رواندز سەرەتا لە سەردەمی فەرمانڕەوایی عوسمانیەكان لە ساڵی 1868 كراوەتە قەزا، دوای دامەزرانی یەكەم حكومەتی عێراق، ساڵی 1923 بە فەرمی كراوەتە قەزا. لەسەردەمی فەرمانڕەوایی بەعس و لە ساڵی 1981 كراوەتەوە ناحیە، پاشان دووبارە لە 26/2/2008 كراوەتەوە قەزا.

قۆناغی یەكەم
ئەم قۆناغە هەزار ساڵ پێش زاین دەست پێ دەكات كە ئاشووری و ئورنی تیا نیشتەجێ بوون، كە شوێنەواری دیاریان تا ئیستا بەجێ ماوە بە گوێرەی نوسینەكانی (ملا عومەرەفەندی) رواندز لە شوێنی ئیستا نەبوو، بەڵكو لە گوندی (كەرەك) و (بانەزێوك) بوو رواندز لە كۆنەوە لە ناو وڵاتی (مەساسیر) بووە، مەساسیری لە كاتێكدا لە ژێر دەستی ئەرمەن بووە، لە سەردەمێكیش دەوڵەتێكی سەربەخۆ بووە.
مەساسیر : لە كۆنا ناوی ئەو ولاتە بووە كە ئەكەوێتە نێوان رۆژئاوای كێلەشین و رواندزی ئیمرۆ وە مەركەزی ئەو وڵاتەش رەنگە هەر رواندزی ئیستا بوبێ.

قۆناغی دووەم
لەم قوناغەدا مێژووی رواندز بە شێوەیەكی دیارو بەرچاوو هاتە ناو ڵاپەرەكانی مێژووی كورد، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پاشای گەورە، كە ئەو كات رواندز پایتەختی میرنشینی سۆران بووە.
كە ناسراوە بە میری كۆرە، ( میر محەمەد مسەفا بەگ) لە سالی 1813 ز دەسەلاتی میرنشینەكەی گرتە دەست، پاشان نازناوی پاشایەتی لەلایەن والی بەغدا ( عەلی رەزا پاشا ) پێ بەخشرا، میر محەمەد دوای دەسەڵات گرتنە دەست ، دەستی دایە بەهێز كردنی میرنشینەكەی كە رواندز پایتەختی بوو، ناوچەكانی دەوروبەری خستە پاڵ میرنشینەكە لەو سەردەمەدا گەلێ كاری گرنگی ئەنجام دا بە تایبەتی لایەنی ئیداریی، لە سالی 1830 سەربەخۆی خۆی راگەیاند گەلێ ناوچەی خستە ژێر دەستی خۆی تا گەیشتە هەولێر.
دواتر ئەم میرنشیتە بە پلانی دەوڵەتی عوسمانی روخا، بەڵام بە پێی سەرچاوەی حوزنی موكریانی ئەم میرنشینە بە فەتواكەی مەلای خەتێ كە ناسراوە بە (مەلا محمد ئەفەندی) روخاوە، بەلام زۆر لەسەرچاوەكان ئەوە رەت دەكەنەوە، میرنشینی سۆران لە سالی 1836 لەلایەن عوسمانیەكانەوە روخاوە.

قۆناغی سێیەم
ئەم قۆناغە لەسەردەمی شەری جیهانی یەكەم دەست پێدەكات كە ئەو كات (كاولۆكان) رواندزی كۆن بووە، لەلایەن رووسەكان سوتاوەو تالان كراوە، لەسالی 1914 ز دەست پێ دەكات تا سالی 1923 ز پاش شۆرشی روسیا 1917 كشانەوەی روسەكان لە رواندز ، شاری رواندز كەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیزەكان، ئیتر لێرەوە رواندز وەكو شارۆچكەیەك دەكەوێتە ناو بازنەی ئەو دەسەلاتە ( نەقیب كیرك ) دەبێتە یاریدەدەری حاكمی سیاسی ئینگلیز لەوێدا.
بەڵام لە ساڵی 1920 شۆرشێك لە رواندز هەڵگیرسا دژی ئینگلیزەكان بە هاوكاری خەلكی رواندز، ئەوەبوو دەسەڵاتی توركەكان بۆ جارێكی تر گەڕایەوە رواندز بە سەركردایەتی (ئۆزدەمیر) كەیەك لە سەركردە باوەڕ پێكراوەكانی كەمال ئەتاتورك بوو، تاكو سالی 1923 دەسەڵاتی ئۆزدەمیر لە رواندز مایەوە، لەو ساڵەدا ئینگلیزەكان توانیان دەسەڵاتی خۆیان بگرنەوە بۆ شاری رواندز وە دانانی ( سەید تەهای شەمزینی ) بە حوكمدار لە رواندز .

قۆناغی چوارەم
هەروەها كۆمەڵەی پشتیوانی كوردان كە لەسەر دەستی كۆمەلێك نیشتیمان پەروەر بوو سالی 1927 لێرەدا رۆل و چالاكی رواندزییەكان لە كۆمەلەو رێكخراوەكانی قوناغی یەكەم سەربەخۆی عێراقدا بە شێوەیەكی بەرچاو دیارە كە ئەندامی زۆر بەتوانا بوون، هەروەها كۆمەڵەی ئازادی كوردستان لە سالی 1966 دامەزرا، ئیسماعیل بەگی رواندزی و حوسێن حوزنی موكریانی ئەندام بوون لەو كۆمەلەیە، هەروەها یانەی هۆشیاری لەسەر پێشنیاری اسماعیل بەگی رواندزی و سید تەهای نەهری و ئەمین ئەفەندی دامەزرا . لەم سەردەمەدا دوای سالی 1923 رواندز بۆ یەكەم جار وەكو قەزا لەناوچەكە دەست نیشان كرا، لەو كاتەدا رواندز رۆلێكی بەرچاوی هەبوو لە بەژداریكردنی ئەو كۆمەڵ و رێكخراوە نهێنیانەی كە لە رواندز و كوردستان دامەزران شایەنی باسە زۆربەیان لەو رێكخراوانە بنكەیان لە رواندز بووە لەوانە كۆمەلەی نهێنی كوردی لەسالی 1925 دامەزراوە كەدژی هەوڵەكانی بەریتانیا وەستا بنكەی چالاكیەكانیان لە رواندزو سلێمانی بووە، ئەحمەد تەقێ و باویل اغا لەم رێكخراوە ئەندام بوون.

قۆناغی پێنجەم
شاری رواندز لەو سەردەمەدا تووشی ئازارو ئەشكەنجەیەكی زۆر بوو لەلایەن رژێمی بەعس، هەر وەك زۆربەی ناوچەكانی تری كوردستان، كاتێ شەر دەستی پێكرد لە سالی 1974 ز بە درێژایی ئەم ساڵە رواندز تۆپباران كرا، بەهۆیەوە خەڵكەكەی تووشی نەهامەتی و ماڵوێرانی بوون، چونكە پێشمەرگەی تیا بوو ، پاشان لەبەر تێكچوونی بارودۆخ زۆربەی خەڵكی ئاوارەی ئێران بوون، لە نێوان ساڵانی (1976 -1981) حكومەتی بەعس گوندەكانی هێنانە خوار بەهۆێ ئەوەی گەر ئەو گوندانە بمێَنن شەڕ كۆتای ناهێت، بەڵام لە راستیدا لەبەر ئەوە نەبوو بەڵكو تەعریب و بەعەرەبكردنی خەڵكی ناوچەكە بوو، لە كۆتای سالی 1977 حكومەت هۆزی بالەكانی سەر بە رواندزی راگواستن و لە پیرزین كۆمەڵگەی بۆ كردنەوە، لە هاوینی 1981 بە فەرمانی میری رواندز كە مەركەزی قەزا بوو، گواستراوە بۆ دەشتی دیانە ناویان نا قەزای سدیق وە رواندز كرایەوە بۆ ناحیە، ئەم كارە بۆ خەڵكی رواندز زۆر ناخۆش بوو، چونكە رواندز لە كۆن دا مەركەزی قایمقام بوو، هەروەها لە ساڵی 1987 ز لە رواندز راپەرینێكی گەورە لە دژی رژێمی بەعس دەستی پێكرد، بۆ تۆلە سەندنەوە لە خەڵكی رواندز، 13 رۆلەی شارەكەی گرتن و ئەنفال كردن كە تا ئیستاش بێ سەروشوێنن. ئەوە كورتەیەكە لەسەر لایەنی مێژوویی شاری رواندز لە قۆناغە مێژووییەكە.


سەرچاوەكان
- - (میزوو / تاریخ / History) (by:mustafa sheikh(