سیاسەت و خاك هاوكێشەی هەمان تێكستی كۆمەڵگەكانە

بەهرە حەمەڕەش

هەر لەگەڵ پەیدابوونی مرۆڤ، لە سەرەتاوە سیاسەت بە رێوشوێنی جیاواز پەیڕەو دەكرێت، بۆیە ئەرستۆ دەڵێت: "مرۆڤ گیانەوەرێكی سیاسی ــ كۆمەڵایەتییە"، بەڵام لەم ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست هێشتا مامەڵەی دروست لەگەڵ سیاسەت ناكرێت و تێگەیشتن بۆ چەمكی سیاسەت وەك هەر چەمكێكی تری هاوردە ئاوەژوویە. سیاسەت لە جیهانی مۆدێرن وەك هزر و فەلسەفە بەكاردێت، بە تایبەتیش لەگەڵ دروستبوونی شار پەرەی پێدراوە یان راستتر بڵێین، عەقڵییەتی شار تێگەیشتن و رێوشوێنی مامەڵەكردن و سیاسەتكردنی گۆڕی، بە جۆرێك كە لەگەڵ دنیای نوێ و گۆڕانكارییەكاندا هەڵبكات. ئیتر سیاسەت بە عەقڵییەت و تێگەیشتنی خێڵ مەودا كورتە و لە چوارچێوەی بەرژەوەندییەكی تەسك و دیوەخانی بڕناكات. بۆیە ئەو عەقڵەی، كە سیاسەت دەكات، دەبێ بەر لە هەر شتێك عەقڵییەتێكی مۆدێرن بێت و درك بە گۆڕانكارییەكان بكات و ستراتیژییەتی بۆ بەڕێوەبردن و پێشهاتەكان هەبێت. ئەمە وێڕای ئەوەی، كە دەبێت لە سەردەمی تەكنەلۆژیا و سۆشیال میدیادا، پێویستمان بە جۆرێكی نوێ لە سیاسەتكردن و ناسینی جۆرەكانی سیاسەتە.
ئایا سیاسەت لە دنیای ئێمەدا، تەنیا دەربڕینە لە جۆری مامەڵەكردنی سیاسەییەكان لەگەڵ دنیای دەرەوە و ناوەوە؟ یانیش كاتێك عەقڵییەت و زمانی دپلۆماسی دروست دەبێت، كە جۆری مامەڵەكردنی سیاسییەكان لەگەڵ دونیای دەرەوە و ناوەوە؟ كاتێك ئێمە ئاوڕمان لە یەكەم (جوگرافیای سیاسی یان جیۆپۆلەتیك)، دووهەم (جوگرافیای جوگرافیا) و سێهەم (جوگرافیای كەشوهەوا) دایەوە؟ ئایا كارتێكردنی ئەم بوارانە لە سەر جۆری بیركردنەوە و مامەڵەكردن و زیهنییەتی سیاسی چییە؟ ئایا ئەمانە دەتوانن رێخۆشكار یا رێگر بن بۆ پێشكەوتنی تاك یا كۆمەڵگە؟ لێرەوە من پێشكەوتن و دواكەوتنی سیاسەت، بەم سێ خاڵەی كۆمەڵگا/ خاكەوە دەبەستمەوە. لەبەرئەوە، ئەگەر پێداچوونەوەیەك بە مێژووی خۆماندا بكەین و بەراوردێك لەگەڵ ئەم ناونیشانە بكەین، كە تا چەند توانیومانە لە روانگەی ئەم سێگۆشەیە هەڵسەنگاندن و شیكردنەوەی كاراكتەری مێژوویی خەباتی سیاسی، نەتەوەیی، هزری و رۆشنبیری بكەین.
دابەشبوونی كوردستان بۆ چوار پارچە، چارەنووسی كوردی خستە بەر مەرجی جیۆپۆلەتیك. ئەم ژینگەیە، كە كورد تێیدا پەروەردە بووە، بە شێوەیەكی راستەوخۆ و ناراستەوخۆ، دەكەوێتە ژێر باندۆڕی نەتەوە و دەوڵەتە داگیركارەكان.
بە ئاوڕدانەوە لە هەوراز و نشێوی پێشكەوتنی كۆمەڵگەی خۆمان، ئەگەر دوێنێ روبار و شاخە بەرزەكان جۆرێك لە دابڕانی لە نێوان مرۆڤەكان دروستكردبێت، كە بووە هۆی ئەوەی لە جیاتی میرنشینێكی گەورەی كوردی دروست بێت، كۆمەڵێك میرنشینی بچووك دروستبوون، كە دووبەرەكی بەردەوام جێگای بەرژەوەندی هاوبەشی گرتەوە. بۆیە لە كاتی بینینی هەر ناكۆكییەك، بەبێ گەڕانەوە بۆ رەهەندە جیۆپۆلەتیكییەكەی، دەڵێین: "هەمیشە كورد خۆخۆر بووە!"
دابەشبوونی كوردستان بۆ چوار پارچە لە دوای شەڕی جیهانی یەكەم، چارەنوسی كوردی خستە بەر مەرجی جیۆپۆلەتیك. ئەم ژینگەیە، كە كورد تێیدا پەروەردە بووە، بە شێوەیەكی راستەوخۆ و ناراستەوخۆ، دەكەوێتە ژێر باندۆڕی نەتەوە و دەوڵەتە داگیركارەكان. كەواتە فۆرمی حوكمڕانی ئەم چوار دەوڵەتە، ئەگەر نەتەوەیی و سیكۆلاری بێت، یانیش كۆمۆنیستی و چەپ، یانیش ئیسلامی سیاسی بێت، ئەمانە بە راستەوخۆ و ناراستەوخۆ كارتێكردن لە سەر فۆرم و سیاسەتی مرۆڤی كوردی كردووە/ دەكەن. هەروەها كورد شارێكی سەنتراڵی وەكو بەغدا، دیمەشق و ئستەمبوڵی نەبووە، لەبەرئەوە سەنتراڵیەتی هزری مرۆڤی كوردیش دروست نەبووە. ئەم پارچەبوونی خاك و لەوێوە بۆ پارچەبوونی مێشك یان كارتێكردن لە سەر تێگەیشتن و بۆچوونی ئێمە، چ وەك پەسن یان رەخنە لە سەر مێژوویی گەلی كورد، پارتە سیاسییەكان و حوكمڕانی ئەمڕۆی گەلی كورد دەكات.
كەواتە عەقڵیەتی دەوڵەتانی داگیركار، كە لە سەر خێزان بێت یان سەپاندنی مەزهەب یان نەتەوەیەك لە سەر ئەوانیتر. بەم عەقڵە رەش و سپییە، كارتێكردن لە سەر مرۆڤی كورد بۆ هەڵسەنگاندن و خوێندندەوەی رۆژەڤی كوردیش دەكات، چونكە ئەوانەی كە ئەمڕۆ رەخنە لە پارت و دەسەڵاتی سیاسی دەگرن، بە هەمان عەقڵی رەش و سپی، كاردەكەن. كەواتە ئەوانەی بە ناوی ئۆپۆزسیۆن یان رەخنە و چاكسازی ئەوانەی، كە دەسەڵاتدارن لەم خاڵەدا هاوبەشن.
لە قۆناغەكانی دنیای مۆدێرن، ئەم جۆرە تێگەیشتنانە هەبووە، لەبەرئەوە چەمكی رەخنەی رەخنە پەیدابوو، ئەگەر ئێمە بەو تێڕوانینەی، كە باسمان كرد هەڵسەنگاندنێك لە سەر ئەم جۆرە رەخنە بكەین، دەبینین رەخنەكە زیاتر گشتگیر بووە. هەرچەندە چەمكی شیكردنەوە وادەگەیەنێت، چۆن دەتوانین شتێك بە پارچە پارچە بخوێنی و ئینجا تێبگەین، كە ئەمەش دەكەوێتە ژێر چوارچێوەی چەمكی "شیكردنەوە". كەواتە لەگەڵ ئەوەشدا، رەخنە و هەڵسەنگاندنی ئێمە گشتگیر بووە، ئەمەش وایكردووە، كە كارتێكردنی ئۆپۆزسیۆن و رەخنە لە سەر مێژوویی سیاسی و پارتەكان و حكومەت، باندۆری زۆری لە سەر وشیاركردنەوەی خەڵك نەبێت، چونكە بەبێ ئەم سێ مەرجانەی، كە لە سەرەوە باسمانكرد، كورد ناتوانن زۆر باشتر بن لە و دەوڵەتانەی، كە ئێمەیان داگیركردوون. راستە دەبێ ئەوەش بڵێـین، كە لەو روانگەیە بەرگری لە كەس و لایەن ناكەم، بەڵكو بەرگری لە كۆنسێپتێك دەكەم، كە چۆن ئێمە بتوانین دوای ئەو هەموو گۆڕانكاریانەی، كە كراوە و دەكرێت، بە تایبەتیش دوای پەتای كۆرۆنا. پێداچوونەوەیەك، بە كار و خەباتمان لە سەر ئاستی سیاسی، هزری، رۆشنبیری و پەروەردە بكەین.
راستە ئەوەی ئێمە و دەسەڵات بە گرنگی دەزانین، بەستراوی توانا و هێز، یەك تێكستی كۆمەڵگان، كە پێی دەڵێین خاك. لەبەرئەوە، دەبێت بە راوردی سەد ساڵەی بزووتنەوەی نەتەوەی كورد یان سی ساڵی حوكمڕانی لە باشور بكەین، هەندێك پرسیار لە خۆمان بكەی. ئایا ئەو خەونانەی، كە ئێمە هەمانبوو لە سەر دەسەڵات یان ئۆپۆزسیۆن، گەلۆ ئەم دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنە باش نین یانیش خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی ئێمە هەڵەن؟ ئەگەر بەو تێڕوانینە بێت، بەر لەوەی ئێمە رەخنە لە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن بگرین، بە عەقڵی رەخنە و رەخنە لە خۆگرتن، پێداچوونەوە بەو چەمك و میتۆدانە بكەین، كە مامەڵەمان لەگەڵ كردووە.
هەروەها ئەگەر بمانەوێت دەسەڵات یان ئۆپۆزسیۆن هەڵبسەنگێنین، دەبێت ئاوڕێك لە مێژوو و جوگرافیای سیاسی خۆمان بدەینەوە، بۆ ئەوەی بتوانین بەراوردێك لەگەڵ هەمان مێژوو و جوگرافیای سیاسی وڵاتانی ناوچەكە بكەین. بۆ ئەوەی بزانین، كە ئەمانە چۆن دەتوانن لە كۆڵێك كۆسپ و ئاریشەی سیاسی و كۆمەڵایەتی دەربازبن. ئەوانەی، كە خۆیان بە روناكبیر و سیاسەتمەدار دەزانن، دەبێت بچنە لابۆری رەخنە و رەخنە لە خۆگرتن و بگەنە ئاستێك، كە رەخنە لە هەڵە و بۆچوونەكان بگرن، بە عەقڵێكی كراوە و مەدەنیانە، دان بە هەڵەكاندا بنێن. لەوێوە، جۆرێك لە متمانە لە نێوان ئەوان و خەڵك دروست دەبێت.
دیارە رووی قسەم زیاتر بۆ ئەوانەیە، كە رەخنە لە كۆمەڵگە، سیاسەت و مێژوو دەگرن، چونكە هەمیشە هەوڵ دەدەن هەڵەكان بەبێ شیكردنەوە دەستنیشان بكەن. لەوێوە، نمونەیەك هەیە، كە ئەگەر دكتۆر نەیتوانی نەخۆشییەكانی كەسێك دەستنیشان بكات، ئەی چۆن چارەسەری دەكات؟ ئیتر بەم تێگەیشتنە، هەمیشە نوسین، رەخنە و هەڵسەنگاندن، كە ئەمانە جۆرێكن لە خەبات و بەراوردكردنەوە، بەڵام ئێمە كە رەخنە لە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن دەگرین، بە بەراورد بە چ ستاندارد و قۆناغێكی مێژوو؟
ئەگەر ئاوڕێك لە دانوستانی پارتە كوردییەكان لەگەڵ حوكمڕانی عیراق بدەینەوە، دەبینین لە هەر قۆناغێكدا، كە جۆرێك لێك تێگەیشتن لەگەڵ بەغدا هەبووە، هەمیشە فشار لە لایەن دەوڵەتی دەوروبەر لە سەر بەغدا دروستكراوە، كە بۆ ئەوەی نەگەنە ئەنجام، كە ریفراندۆمیش لە 2017.09.25 كرا، هەرچوار دەوڵەت وێڕای هەموو جیاوازییەكانیان، بەڵام خاڵی هاوبەشیان لە دژایەتی كورد كۆی كردنەوە.
پێویستە ئەوەش بڵێم، كوردستان لە نێوان چوار دەوڵەتی داگیركاردایە، كە تەنیا پرد و هەناسەیەك لەگەڵ دنیای دەرەوە هەبێت، بە رێگای رەوەندی/ لۆبیەی كوردییە. لەوێوە پارتەكان و حكومەتی هەرێم، رێكخراو و كۆمەڵەكان، دەبێت بەشێوەیەكی ئەكتیڤ و چالاكتر، ئەم پردە بەهێز بكەن، چونكە دنیا بووەتە گوندێك، جیهانی ئەلیكلترۆنی بۆ ئەم مەبەستە بۆ بەهێزكردنی پردەكان خۆش بكات.

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو