(ئێچ قەڵا) بارەگای فەرمی میر محەمەد پاشایی گەورەی رواندز

(ئێچ قەڵا) بارەگای فەرمی میر محەمەد پاشایی گەورەی رواندز

كۆكردنەوەی: محەمەد هەسنانی
 یەكێك لە شوێنەوارە هەرە گرینگەكانی سەردەمی پاشایی گەورەی رواندز، (ئێچ قەڵا) یە دەكەوێتە نێوان هەردوو شارۆچكەی سۆران و ڕواندز، لەسنووری پارێزگای هەولێر، لەساڵی 2012 رەزامەندی وەرگیراوە بە نۆژەنكردنەوەی قەڵاكە و كردنی بە مۆزەخانەیەكی شوێنەواری، كەچی تائێستا كاری تێدا نەكراوە، شوێنەوەرناسانیش پێیانوایە "كەمتەرخەمی لە نۆژەنكردنەوەی دەبێتە هۆكارێك بۆ لەناو چوونی شوێنەوارەكە.
  میر محەمەد پاشایی گەورەی رواندز، كە دوو سەدە لەمەو بەر فەرمانڕوایی میرنشینەكەی لەئەستۆ بووە، خاوەن كەسایەتیەكی سیاسی و سەربازی بەهێز بووەو توانیوەیەتی لە ماوەیەكی كورتدا، میرنشینەكە بگەیەنێتە ئەوپەڕی بەهێزبوون، بەجۆرێك سەرەتا توانیویەتی زاڵ بێت بە سەر كێشە ناوخۆییەكان و زۆربەی هۆزەكان لە ژێر ركێفی خۆی كۆبكاتەوە".
  بەپێی سەرچاوە مێژوویەكان شوێنەواری ئێچ قەڵا، بارەگای فەرمی میر محەمەد، پاشایی گەورەی رواندز، مێژووی دروستكردنی ئەو قەڵایە بۆ ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ دەگەڕێیەوە، ئێچ قەڵا جگە لەوەی ناوەندی پێشوازیی و دانانی پلان و دەركردنی فەرمانەكانی میر بووە، لەهەمان كاتیشدا شوێنی حەوانەوەی خانەوادەی میر محەمەد پاشایی گەورەی رواندز بووە، دووای روخانی میرنشینی سۆران و نزیكەی دووسەدە لەمەوبەر تائستا، شوێنەواری ئەو قەڵایە بەشێك لە دیوارەكان و ژێرزەمینەكەی هەر ماوە، بەڵام بەهۆی پشتگوێخستن و نۆژەن نەكردنەوەی مەترسی ڕووخانی تەواوی لێدەكرێت".
   ئەگەرچی لەساڵی 2012 لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری سۆران، دواكاری ئاراستەی لایەنە پەیوەندیدارەكان كراوە بۆ ئەوەی ئەم شوێنەوارە گرینگە نۆژەنبكرێتەوەو بكرێت بە مۆزەخانەیەكی شوێنەواری، دوای داواكاریەكە لێژنەیەك لە وەزارەت و بەڕێوەبەرایەتی گشتی شوێنەواری هەولێر، سەردانی شوێنەكەیان كردووەو دوای سەیركردن و پشكنینی شوێنەكە، رەزامەند بوونە لەسە نۆژەنكردنەوەی ئەو قەڵایەو كە دوای نۆژەنكردنەوەشی بكرێتە مۆزەخانەیەكی شوێنەواری، بەڵام بەهۆی ئەو رەوشە سیاسیەی هاتە ئاراوەو دروستبوونی قەیرانی دارای و چەند هۆكارێكی دیكە، تائێستا كاری نۆژەنكردنەوەی لەسەر نەكراوەو شوێنەوارناسان و خەڵكی دەڤەرەكەش لە چاوەڕوانیدان و پێیانوایە ئەگەر پەلەی لێنەكرێت ئەوەی مەترسی لەناوچوونی شوێنەوارەكەی لێدەكەوێتەوە".
  هەروەك شارەزایانی مێژوو شوێنەوارناسان پێیانوایە "بەنۆژەنكردنەوەی شوێنەواری ئێچ قەڵاو دروستكردنی مۆزەخانەیەكی شوێنەواری شارستانی لە شوێنەكەدا، دەنگدانەوەیەكی زۆری دەبێت و خزمەتێكی بەرچاو لە چەندین رووەوە پێشكەش بە دەڤەرەكەو كوردستان بە گشتی دەكات، هەروەها دەتوانین زۆربەی پارچە شوێنەوارەكان كەلە دەڤەرەكەدا دەدۆزرێنەوە لەو مۆزەخانەیەدا دایان بنێن و كۆیان بكەینەوە، بێگومان ئەوەش دەبێتە هۆكارێك كە هەم ناسنانەی كلتوری و رەسەنایەتی باب و باپیران و نەتەوەكەمان پارێزراو بێت و بە زیندووی بمێنێتەوە، هەمیش دەبێتە هۆی سەرەنجی راكێشانی گەشتیاران و مێژو نووسان و ئەدیب و رۆشنبیرانی ناوەخۆ و جیهان بۆ دەڤەرەكەو كوردستان.
  ئومێد قادر، لێكۆڵەر و مامۆستای مێژوو، رایگەیاند "كوردستان بە گشتی و دەڤەری سۆران، بە تایبەتی كە بەچەندین شوێنی شوێنەواری ناسراوە و دەوڵەمەندە بە كلتوری رەسەنایەتی، كە مێژوەكەیان بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە، هەروەها میرنیشنی سۆرانیش، كە دوو سەدە لەمەوبەر بە فەرمانڕەوایی میر محەمەد، كە بە پاشای گەورەی رواندز ناسراوەو فەرمانڕوایی دەكرد، وەك میرنشینی سۆران، چەندین شوێنەواری قەڵاو قونگرەو تۆپ و تەقەمەنی ئەوكات وەك ناسنامەیەك ماون، یەكێك لەو قەڵایانەش واتە   (ئێچ قەڵا) لە ساڵی ١٨١٣ بارەگای فەرمی میر محەمەد، پاشایی گەرورەی رواندز بووە، كە دەكەوێتە نێوان هەردوو شارۆچكەی سۆران و ڕواندز، لە ڕووی هەڵكەوتەو جوگرافیەوە دەوروبەری بەرزاییە و شوێنێكی ستراتیجیە و دەڕوانێتە سەر رووباری كاولۆكان، لە دەوروبەری قەڵاكەشدا، شوێنەوار ماون، كە ئەوە دەردەخەن چەندین قوڵەو قەڵای بچوك دروستكراون، بۆ پارێزگاریكردن و چاودێریكردنی ئێچ قەڵا، دژ بە هەر هێرشێك كە بكرێتە سەری".
  ناوبراو دەشڵێت: "پێویستە حكومەتی هەرێم و بەڕێوەبەرایەتی گشتی شوێنەوار، هەوڵبدەن هەرچی زووە ئەو قەڵایە نۆژەن بكرێتەوە، بۆئەوەی بكرێتە مۆزەخانەیەكی شوێنەواری و كلتوری لە دەڤەرەكەدا، چونكە ئەگەر لەوە زیاتر پەراوێز بخرێت، هەڕەشی لەناوچوونی لەسەرەو رۆژ لە دوایی رۆژ بەرەو وێرانبوون دەڕوات. 
   هەروەها بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی زانستی چەند مامۆستایەكی زانكۆی سۆران، كاتێك میر محەمەد كە بە پاشای گەورە ناسراوە، هاتە سەر تەختی فەرمانڕەوایی میرنشینی سۆران لە ساڵی 1813زایینی، ئەو میرنشینە لەوپەڕی لاوازیدا بوو، بەڵام میر محەمەد خاوەن كەسایەتیەكی سیاسی و سەربازی بەهێز بووەو توانیوەیەتی لە ماوەیەكی كورتدا، میرنشینەكە بگەیەنێتە ئەوپەڕی بەهێزبوون، بەجۆرێك سەرەتا توانیویەتی زاڵ بێت بە سەر كێشە ناوخۆییەكان و زۆربەی هۆزەكان لە ژێر ركێفی خۆی كۆبكاتەوە. ئامانجی میر یەكخستنی هۆزە كوردییەكان بووە بۆ هێزێكی نیمچە نیزامی و هەروەها سنووری میرنشینەكەی فراوان كردوە، بە جۆرێك تا ئێستا هیچ كیان و قەوارەیەكی كوردی لە مێژوودا بە خۆیەوە نەبینیوە".
   سنووری میرنشینەكەی میری گەورە لە بەشێك لە كوردستانی ڕۆژهەڵات و ئازەربایجان لە رۆژهەڵاتەوە دەستی پێكردوە، تا شەنگال، لە ڕۆژئاوا و لە باكورەوە لە حەسەن كێفەوە تاكو ناوچەكانی مەخمورو پردێ لە باشوور، درێژ دەبووەوە. میر ئەنجومەنێكی بۆ كاری سەربازی دانابوو، كە لە پێنج كەس پێكهاتبوو و لە رووی سەربازییەوە لە ساڵی 1242كۆچی 1828 زایینی سوپاییەكی لە پازدە هەزار سەرباز پێكهێنابوو و هەموویانی بە چەكی پێشكەوتووی ئەو سەردەم ئامادەكردبوو. هەروەها كارگەی دروستكردنی چەكی لە كاولۆكان دامەزراندبوو، بۆ پاراستنی سنوری میرنشینەكەو ئەو ناوچانەی كە لە ژێر قەلەمڕەوی ئەودا بوون".
  میر محەممەد جەختی كردبووە سەر سیستەمی بەرگری، بە دروستكردنی قەڵاو شوراو قونگرەی سەربازی. سەرەتا لە ڕواندزی پایتەختی میرنشینەكە دەستی كرد، بە درووستكردنی شورا لە بەشێكی ڕواندز و دوو قونگرەی پاسەوانی لە ڕۆژهەڵاتی ڕواندز و هەروەها دروستكردنی یەكەم قەڵای سەربازی (ئێچ قەلا) لە باكووری ڕواندز و چەندین قەڵای سەربازی تر لە ناوچەكانی برادۆست، شێتنە، روستێ‌، سیدەكان و خەلیفان . زۆرێك لەو قەڵایانە پاشماوەكانیان نەماوە، دوای تۆكمەكردنی ڕواندز، پاشای گەورە هەستا بە دروستكردنی چەندین قەڵای سەربازی لە رێگا بازرگانییەكان و سنووری میرنشینەكە، وەك: قەلاكانی دێرێ‌، دوین، بانەمان، كۆیە، دوكان و ئامێدی و چەندین قەڵای دیكە، كە شوێنەواریەكانیان تائێستا ماوەتەوەو بوونەتە ناسنامەی بەهێزی میرنشینەكە. 

 

 

 

زۆرترین بینراو