خەرەندی رواندز سەدان جەنگاوەر و ئەسپ سواری  سوپای روسەكانی خستە چاڵەوە

خەرەندی رواندز سەدان جەنگاوەر و ئەسپ سواری سوپای روسەكانی خستە چاڵەوە

ئامادەكردنی: محەمەد هەسنانی 
 لەشكری روس لەهێرشێكدا بۆ داگیركردنی رواندز، خۆی دەگێنێتە دەوروبەری شارەكەو دوای تۆپبارانێكی سەخت، شەو لەچەند قۆلێكەو بەمەبەستی دەست بەسەرداگرتنی، هێرشی پیادە و ئەسپ سواری دەستپێدەكات، بێئاگا لەوەی كە خەرەند چاوەڕوانی مەرگیان دەكات و بەهۆی ناشارەزایی بوونیان دەكەونە تەڵەوەو بەسەدان جەنگاوەرە ئەسپ سوارەكانی روس لەناو دەچن و لەم رۆژەوە بە (دۆڵی مەرگ) ناودەبرێت.
   لەسەرتاكانی سەدەی رابردوودا كاتێك سوپایی روسیا هێرشی كردۆتە سەر كوردستان، ئەوكاتی ئۆتۆمبێل نەبووە، ئەگەر هەش بووبێت رێگای ئۆتۆمبیل نەبووە، بۆیە بەپیادەو بەپشتی ووڵاغ و سواری ئەسپ، هێرشی كردۆتە سەر ناوچەی باڵەكایەتی و تا گەیشتۆتە دەوروبەری رواندز، دەرئەنجام لە حەوزی رواندز تووشی شەڕێكی گەورەو خوێناوی دەبنەوە، لەم شەڕەدا سوپایی روسەكان، شكستی هێناوەو نەی توانیوە زیاتر پێشڕەوی بكات، لەبەرئەوەی ترسێكی زۆری لەناو سەربازەكانی دەكەوێتەوە، كەچی واز ناهێنن و دواجار بە تۆپ و رەشاش و چەكی قورس و تەقەمەنیەكی زۆرو سوپایەكی تۆكمە و بەشێوازێكی دیكە دووبارە هێرشەكە بۆ سەر رواندز دەست پێدەكەنەوەو رواندز داگیر دەكەن و دەست دەكەن بەتاڵان كردنی ماڵی هاووڵاتیان و بردنی چەند تۆپێكی پاشایی گەورەو رواندز و چەند پارچە شوێنەوارێكی گرینگ.
  ساڵح محەمەد، دانیشتووی شاری رواندز، لێكۆلەرو شارەزا لەبواری مێژوو، دەڵێت: "هێرشكردنی روسەكان بۆ سەر شاری ڕواندز، وەك چیرۆك و داستان گوێ‌ بیست بوومە، واتە لەپیاوە پیرو بەساڵاچوەكان، بۆ ئەوەی بزانین و روونی بكەینەوە ئایا هێرشەكەیان چۆن بووە، هەروەك دەوترێت هێزەكانی روس لەئێوارەی 9-5-1916 ی زاینی، گوندی بەرزێوەی سەربە قەزای رواندزی داگیر دەكات، بێ‌ ئەوەی هێزەكانی پشووێك بدات، لەهەمان شەو رێڕەوی دەكەن و بناری چیای هەندرێن و سەرچاوەی ئاوی جوندیان و بێشوك، تاسەر رووبارو نزیك گەروی شێران دەگرێت، لەوشوێنە خەڵكی ناوچەكە پێش لە سوپای داگیركەری روسیا دەگرن و كوشتارێكی زۆریان لێ‌ دەكرێت.
 لەم هێرشەدا سوپای روسەكان، چوار ریتل ئەسپ سواری روسی قەوقاسی گەورە و بەهێز، لەگەڵ هێزەكەی خۆی هێنابوو، بۆ سەر دەڤەری رواندز، ئەو تاقمە سوارەی روس ناویان زۆر بەخراپ و خراپە كاری و دڕندەیی دەركرد بوو، كە خەڵكی ناوچە بە ( حروس) ناویان ئەبرد، هاوكات بەپێی گۆتەی ئەوانەی كە ئەوكات لە ژیاندابوونە، گوایە هەموو هێرش كردنەكەیان بۆ ڕاو ڕووت و تاڵان كردنی ماڵی خەڵكی بووە، بەهۆی ئەوەی لەناوچەی باڵەكایەتی و شوێنەكانی دیكە، شتێكی ئەو تۆیان دەست نەكەوتبوو، بۆیە لەشكرەكەی روس چاوی بڕیبووە شاری رواندز، كەلەوێ‌ دەستی خۆیان بوەشێنن و شتێك بەدەست بهێنن، هەربۆیە ئەمە زیاتر سەربازەكانی هاندەدا بۆ هێرشی بەپەلە بكەنە سەر شاری رواندز.
  ئەو لێكۆلەرە راشی دەگێنێت: "لەشكری رووسیا بۆ هێرش كردنە سەر رواندز، لەشكرەكەی دەكات  بەسێ‌ بەشی پیادەو ئەسپ سوار، لە رێگای پیادە بەشیی یەكەم سێ‌ سەد ئەسپ سواری و هێزێكی گەورەی پیادەش، لەجوندیان بەرەو رواندز، دوو هێرشەكەی دیكەی لەگردەكانی بناری چیای هەندرێن، پێشڕەوی پێكردبوو یەكیان بەرەو پشتی رواندز واتە بێرۆیان، ئەوەی دیكەیان لەناوەڕاستی چیای هەندرێن بەرەو قەڵاتۆك، كەئێستا پێی دەڵین قەلاتیلۆك، دیار بووە سوپاكەی رووسیا كەسی شارەزایان لەگەڵ نەبووە، بۆیە وادیار بووە نەیان زانیوە كەپێش ئەوەی بگەنە ناوشاری رواندز، دۆڵی خەرندی ندواندز چاڵەی ئەوانە، یان ئەم شاخە بەرزەیان لەپێشە، دەڵێن ئەو رۆژە سوپای روسیا بەرلە هێرشكردنی تۆپ بارانی ناوشاری رواندز دەوروبەریان كردوە، بۆماوەی سێ‌ كاتژمێر تا رۆژ ئاوابوون، لەبەر تۆزو بارووتی تۆپەكان دونیا تاریك دەبێت، زیاتر تۆزەكە پێش چاوی لەشكرەكە دەگرێت و رێگاكەیان لێ‌ وون دەبێت كاتی هێرشەكە، ئێوارە بەرەو تاریك بوون دەچێت".
    سوارەكانی روسیا دوای تۆپ بارانەكە پێشڕەوی دەكەن، لەگردەكانی بناری هەندرێن، بەریزەو پاو پۆڕی دەكەونە غاردان و پەلاماردان، لەگردەكانی سەرەوەی بناری چیای هەندرێن، تا بەرەو خوارەوە دێن و لە سەنتەری رواندز نزیك دەبنەوە، زیاتر سەرگەرم و خێراتر دەبن، تاوی ئەسپەكانیان دەدەن و كەسیش نابینن بەرەنگارو رووبەڕوویان ببنەوە ناشزانن كە دۆڵی خەرەند چاوەڕوانی مەرگیان دەكات، كاتێك هیچ كەس نابینن بەرامبەریان بوەستێت وادەزانن ئیتر تەواو دەتوانن بە ئاسانی دەست بەسەر رواندز دابگرن و زیاتر ئەسپەكانیان تاو دەدەن، وەك گرمەگرمی بروسك و هاژە هاژەی باو باران دەقیژێن و وادەزانن ئیتر گەشتوون بە ئامانج.
  بێ‌ ئاگایی هێزەكان و ئەسپ سوارانی لەشكری روس، لەهەبوونی خەرەند لە دەوری رواندز، بووە هۆی مەنزڵگاو كەوتنە خوارەوەی بەشێكی زۆر لەو هێرش كەرانە، دەنگی هاتو هاواری سوارو ئەسپەكانیان و غاردانەیان بەرەو سەر شاخی خەرەندی هەزاری بەرهەزاری یەك لەدوای یەكتری بەم ئێوارە درنگە تادەكەوتنە ناو دۆڵی خەرەند، لەناكاو وردە وردە دەنگی هاتوو هۆڵ و حیلەی ئەسپ و وڵاغەكانیان كپ دەبێت و تەنها دەنگی شرپەو تەپەی سوارەی قەوقاس و كەوتنە خوارەوەیان، بۆ ناو دۆڵی خەرەندی رواندز دەبیسترێت، لەناكاو شەو كش ومات دەبێت و بێ دەنگی باڵ بەسەر لەشكرەكەی روس دادەگرێتت.
  هێرشی دیكەی روسەكانیش لە لەقەڵاتیلۆك و قونگرەكان و سەر شاخەكانی سەرەوەی رواندز، تێكڕا لەهەموولایەك دەستیان لێیان دەو شێن و لەم هێرشەدا پاشكشە بە هێزەكانی روس دەكرێت زیانی زۆری بەردەكەوێت و زەبرێكی كوشندەی پێدەكەوێت، دوای ئەم شكستە گەورەیەی لەشكری روس، زیانێكی زۆرو بەسەدان سوارچاك و جەنگاوەریان لێدەكوژرێت و دەكەونە ناو دۆڵی خەرەند، دواجار بەناچاری دەگەڕاێنەوە شوێنی خۆیان بۆ گوندی بێشوك،  بۆیە لەو ڕۆژەوە بەم  خەرەندە دەڵێن (دۆڵی مردن) واتە ( وادی الموت) ".
  سالح محەمەد، ئەوەش دەخاتەروو: "دیارە سوپای روسەكان زۆر تامەزرۆی گرتنی رواندز بوونە، ئەمەش وایكرد كە دووبارە هەوڵی داگیركردنی بدەنەوە، بەمەش هێزێكی زیاتر لەسەرووی خۆیان داوا دەكەن، لەگەڵ چەند تۆپ و رەشاش و چەكی قورس و تەقەمەنیەكی زۆر، بۆیە ئەمجارە بەشێوەزێكی دیكە دووبارە هێرشەكەیان بۆ سەر رواندز دەست پێدەكەن، هەر چەندە هەموو قەڵاو گردەكانی دەوروبەری شاری ڕواندز قائیم و توكمە دەكرێن، بەڵام ئەم جارە هێرشی رووسەكان، زۆر بە ڕێك و پێكی و شێوەی نەخشە داڕێژراو لە 16-5-1916 پاش تۆپ بارانێكی زۆر، هێرشێكی بەربڵاو شەڕێكی گەورەو قورس رواندز داگیر دەكەن.
  وەك باسیشی لێوەدەكرێت كە روسەكان دەست بەسەر رواندز دادەگرن، دەست دەكەن بەكوشتن و بڕین و سووتان كاول كردن و تاڵانی ماڵەكانی دانیشتووی شاری رواندز، لەگەڵ بردنی چەندین تۆپی پاشای گەورەی رواندز، هەروەها بردن و  تاڵانكردنی چەند پارچە شوێنەوارێكی كۆن و بەكەلكی ئەو سەردەمی، خەڵكێكی زۆریش ئاوارەی گوندەكانی ناوچەی هەریر و باتاس دەورو بەری رواندز دەبنەوە.

 

زۆرترین بینراو