كولتووری خوێندنەوە لە كومەڵگەی كوردیدا لە چ ئاستێك دایە

كولتووری خوێندنەوە لە كومەڵگەی كوردیدا لە چ ئاستێك دایە

ئا/ رۆژان قیاس

پیشەنگ جەبار، خانمێكی خوێنەرە لە بارەی كولتووری خوێندنەوە و گرنگی ئەم كولتورە بەم شێوەیە بۆمان دووا" كولتووری خوێندنەوە بەو واتایەی، خوێندنەوە ببێت بە بەشێك لە ژیانی تاكەكانی كۆمەڵگە، خوێندنەوە وەك پێویستییەك سەیر بكرێت، و لە كۆی كایەكانی ژیان، رەنگ بداتەوە. سوود و گرنگی خوێندنەوە بۆ تاك لەوە دایە، تاكێكی بارگاوی لە مەعریفە و چاوكراوە، و سوود بەخش پێشكەش بە كۆمەڵگە بكات، خوێندنەوە لەسەر ئاستی تاكە كەس گرنگی خۆی هەیە، جیا لەوەی رۆڵی هەیە لە یارمەتی دانی مرۆڤ ، بۆ ئەوەی ببێتە كەسێكی هزركراوە‌و بیر‌و هۆشی فراوان ئەكات. لەهەمانكاتدا سوودی دەروونی هەیە بۆ مرۆڤ‌و ئارامی ئەكاتەوە، هەروەها رۆڵی هەیە لەوەی مرۆڤ جوانتر بژیت".
هەندێك لە هاووڵاتییان پێیانوایە دۆخی كولتووری خوێندنەوە، لە كۆمەڵگەدا دڵخۆشكەر نییە، بەكار هێنانی سەرچاوەی خوێندنەوە زۆر كەمە، وەك پێشەنگ خان، لەبارەی دۆخی كتێب خوێندنەوە لە كۆمەڵگەی كوردی زیاتر روونیكردەووە" دۆخی كولتووری خوێندنەوە لە كۆمەڵگەكەمان، دڵخۆشەكەر نییە، ئەمەش تەنیا پەیوەست نییە بە خودی تاك، بەڵكو كۆمەڵگەی ئێمە پاشخانێكی مەعریفی نییە، بۆ بە كولتوور كردنی خوێندنەوە. سیستەمی پەروەردەمان لەسەرەتاوە نەیتوانیوە، تاك ڕابهێنێت لەسەر خوێندنەوە. قوتابی تا ئەگاتە زانكۆ جگە لە مەنهەجی خوێندن، سەرچاوەی تر ناخوێنێتەوە. دەزگاكانی چاپیش نەیانتوانیوە هۆكارێك بن، بۆ هاندانی تاك بۆ خوێندنەوە. پڕۆژەی گشتگیرو هەمە لایەنەیان نییە بۆ بەكولتوور كردنی خوێندنەوە، نرخی كتێب‌و جۆری ئەو سەرچاوەی پێشكەشی ئەكەن لە خزمەت خوێنەر نییە. هەروەها هێندەی لایەنە بازرگانییەكەیان لەبەرچاو گرتووە، هێندە گرنگی بەوە نادەن، هانی تاك بدەن بخوێنێتەوە، بەجۆرێك كتێبخانە گشتییەكان كەم سەرچاوەن و ناتوانن لە ئاست چاوەڕوانی خوێنەر بن. لەلایەكی تر لایەنە پەیوەندیدارەكان، وەزارەتی رۆشنبیری و وەزارەتی پەروەردە، پڕۆژەی هاندانی خوێندنەوەیان نییە".
ئەم خاتوونە پێیوایە ئەو كۆمەڵگەیەی ناخوێنێتەوە لە دۆخی نا هەمواردایە، ئەو زیاتر گووتی" بێگومان ئەو كۆمەڵگەیەی گرنگی بە خوێندنەوە نەدات لە ئاستێكی ژیانی ناهەموارو و خراپ دەبن، نەزانین و نەخۆشی تیایدا زۆرترە بە بەراورد بەو كۆمەڵگەیانەی ئەخوێننەوە، تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیەی ناخوێننەوە ناتوانن دەردەكانیان دەست نیشان بكەن، ئاستی هزری و رۆشنبیری، و كۆمەڵایەتییان لە خوارەوەیە. كۆمەڵگەیەكن ناتوانن تەعبیر لە خۆیان بكەن، جگە لەوەی ئەو كۆمەڵگەیەی ناخوێنێتەوە، دواكەوتووترە لە سەرجەم كایەكان، بە تایبەت لە سەردەمی ئێستا، هەر خولەكێك جیهان بەڕووی زانستێكی تازە دەبێتەوە لەگەڵیشی پێویستمان بە خوێندنەوەی زیاتر هەیە".
سەفین مەلا، رێكخەری پێشەنگای ئەندێشە، لەبارەی كولتووری خوێندنەوە گووتی" كولتووری خوێندنەوە وەڵامی كۆی گشتی ئەو پرسیارانەیە، بە داتاو ئامار دەدرێنەوە لە بواری خوێندنەوە، لەلایەن كتێبخانە گشتییەكان، ناوەند و دەزگاكانی چاپ، بڵاو كردنەوەی كتێب ساڵانە تۆمار دەكرێن، بەرامبەر بە ڕێژەی خواستی كتێب لەلایەن دانیشتوان لە كتێب خانە گشتییەكان و ژمارەی كتێبەكان و چاپكردن یا وەرگێڕانی ئەو كتێبانەی ساڵانە بڵاو دەكرێنەوە. ئەوەش بە بەراوردی نێوان تێكڕای ژمارەی دانیشتوان بەرامبەر بەكتێب دەبێت. ئایە ژمارەی كتێبەكانی كتێبخانە و چاپخانەكانی كوردستان بەرامبەر بە دانیشتوانی كتێب چەندە؟
دواتر ئایا، ڕێژەی خواستنی كتێب لە لایەن تاكی كوردی چەندە لە ساڵێكدا ؟
یان ئایا، تێكڕای ڕێژەی وەرگێڕان و نووسینی كتێب بەبەراورد بە وڵاتانی پێشكەوتوو، لە وڵاتی ئێمە چەندە؟
ئەمانەو دەیان ئاماری تر پێویستن تا وەڵامێكی دروست بۆ پرسیاری كولتووری خوێندنەوە لە وڵاتی خۆماندا بدۆزینەوە، هەر كاتێك ئەو وەڵامانەمان چنگ كەوت، دەتوانین سوودەكانیشی لەژێر رۆشنایی ئەو داتاو ئامارانە بە ڕونتر ببینین، و هەست بە كاریگەرییە ئەرێنییەكانی بكەین، لە بەرەوپێشچوونی كۆی گشتی كایە جیاوازەكان لە بەرژەوەندی تاك و كۆمەڵگەشدا.
خوێندنەوە خاڵی وەرچەرخانی دونیابینی هەر تاكێكە، بۆیە هەركاتێك مرۆڤ بەو تۆڕە سوودبەخشەوە دەبێت زیاتر لەجاران ئەندێشە و خەیاڵی سەوڵی گەیشتن بە قەڵای زۆرترین زانیاری لێدەدەن و بۆ تاهەتایە لە كەناری نەزانین دوور دەكەونەوە. پێچەوانەكەشی بۆ ئەوانە ڕاستە كە تا ئێستا دركیان بە جادووی كتێب و خوێندنەوە نەكردووە. بۆیە هەر كۆمەڵگەیەك گرنگی بە خوێندنەوە نەدات هەموو كاتێك وەك جڤاكێكی بەكار هێنەر و لاسایكەرەوە لە قەڵەم دەدرێت لە هەموو بوارەكان، جیا لەوەش هەموو كات وەك خرتە بەرانێكی قوربانی دەبێتە جێگای تەماحی كۆمەڵگە هۆشیار و خوێندەوارەكان" .
ئەم كتێب فرۆشە، رۆژانە كاتەكانی خۆی لە كتێبخانەدا بەسەر دەبات، كەم تا زۆر ئاگاداری دۆخی خوێندنەوەیە، سەفین گووتی" بە پێی ئەو ئامارۆچكانەی لەبەر دەستن و ئەگەر ڕاستگۆ بین، لە دۆخێكی باشدا نین، و دڵخۆشكەر نین، ئەگەر بەپێی ئەزموونی خۆم وەڵام بدەمەوە كە لەو بوارەدا كار دەكەم ئەوا دەتوانم بڵێم، بەگشتی رێژەكە لە ئاستێكی بەرزدا نییە. بەڵام لەگەڵ ئەوەش ناتوانین بڵێین خوێنەرمان نییە، هەمانە و ئەوەی هەشە جێی ئومێدە، بۆ كتێب فرۆشێكی وەك من، دەتوانم بڵێم %95 ئەوانەی سەردانی پێشانگاكانی من دەكەن, لە هەموو شارە جیاوازەكانی كوردستان تەمەنیان لە 15 تا 35 ساڵییە، و لەوەش دڵ خۆشكەرتر ئەوەیە، ڕێژەی خانمان بەردەوام لەسەرووی پیاوانەوەیە. بۆیە دەتوانم بڵێم ئەگەر پشتگیری ماددی و مەعنەوی زیاتری، ناوەندەكانی خوێندن و زانكۆ و پەیمانگاكان بكرێت، كتێبخانەی سەردەمیانە و دەوڵەمەند لەرووی، سەرچاوە و بابەتە هەمە چەشنەكانیان دابینبكرێت. هەروەها لەناوەندەكانی ڕاگەیاندن پڕۆگرامی تایبەتی بڵاوكردنەوەی كولتووری خوێندنەوە بەردەوام پێشكەش بكرێت، و پشتگیری زیاتری نووسەران و وەرگێڕە شارەزاو لێهاتووەكانمان بكرێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین ئەسپی خۆمان لەو بوارە تاودەین، و خوێندنەوەش بكەینە كولتووری گشتی و گۆڕانكارییەكی ڕیشەی بەسەر ئەو بوارەدا بێنین، سیمای نەبوونی كولتووری خوێندنەوە لە ناو كۆمەڵگەی كوردی نەهێڵین".
سەفین نەبوونی كولتووری خوێندنەوە لە كۆمەڵگەی كوردی دەبەستێتەوە بە سیاسەتی حكومەت، ئەو پێی واییە" نەبوونی كیانێكی نەتەوەیی سیاسیی، چونكە كاتیك تاك، خاوەنی بڕیاری سیاسی و ئاسایشی، پەروەردەیی و یاسایی، ئاینی، دارای ، خۆراكی خۆت نەبووی ناتوانی هێمن و ئاسایشی جڤاكی بەدەستبێنی. لەو كاتەشدا كۆمەڵگە بەگشتی و تاكیش بە تایبەتی، هەموو تواناكانی خۆی بەگەڕ دەخات بۆ بەدەستهێنانی ئەو پێداویستیانە. تا بتوانێ پارێزگاری، لە مانەوەی خۆی بكات. نەك خەم لە كولتووری خوێندنەوە بخوات. كە ئەمیان بەهایەكی مەعنەوی هەیە، پێش ئەوەی بەگەڕی بخات بۆ بەرزكردنەوەی بەها داراییەكانی ژیانی" .
میلاد كوردی، خوێنەرێكی چاڵاكە و لەبارەی كولتووری خوێندنەوە گووتی" لە هەر كۆمەڵگەیەك گرنگی بە خوێندن و خۆیندنەوە بدرێت و كتێب بە شێوەیەكی بەرچاو لە ناویدا بڵاو بێتەوە، تاكەكانی ئەو جڤاكە وەك خوویەك بە خۆێندنەوە سەرقاڵ دەبن و بەم هۆیەوە كولتووری خۆێندنەوە بەرهەم دێت، تاكی ئەو كۆمەڵگەیە دونیابینینێكی فراوانیان دەبێت، زانست و توانای رۆشنبیری دەگاتە ئاستێكی بەرز، كاتێك ئاستی رۆشنبیری مەعریفی ئەوان بەرز بێت، پێكەوە جڤاكێكی داهێنەر و پێشكەوتوو بەرهەم دەهێنن، جێ پەنجەیان لە نێو تەواوی كۆمەڵگە دیار دەبێت. پێویستە ئەوەمان لەبیر بێت، تەواوی ئەو ئازادی و رێسا كۆمەڵایەتییانەی، مرۆڤایەتی پشتی پێیان دەبەستێت، قەرزاری ئەو خۆیندەوارو جڤاكە رۆشنبیرانەیە، كە خۆێندنەوە بەشێك بووە لە ژیانیان".
میلان لە بارەی كاریگەرییە لاوەكییەكانی نەبوونی كولتووری خوێندنەوە گووتی" لە كومەڵگەیەكی نەخوێندەوار و دوور لە خوێندنەوە، تاكەكان لە ژێر چەكوشی ئەو بیروباوەرە كۆنانە دەمێننەوە، كە لە باب و باپیریانەوە بۆیان ماوەتەوە، كۆمەڵگە لەنێو نەزانیدا نغرۆ دەبێت، نادادپەروەری هێرشی بۆ دەهێنێت و كۆمەڵگە، لەلایەن كەسانی نەخوێندەوار سەركردایەتی دەكرێت. وەهم و خورافات كۆمەڵگە ئاراستە دەكەن، چاوەڕێ هیچ پێشكەوتن و بەرەو پێشڤەچوونی لێ ناكرێت".
میلان كوردی، زۆر بە نیگەرانییەوە باسی دۆخی كولتووری خویندنەووە لە كۆمەڵگەدا دەكات و دەڵێ" شتێك بە ناوی كولتووری خوێندنەوە، لە كۆمەڵگەی كوردیدا بوونی نییە و ئەوەی دەیخوێنێتەوە، تەنیا دەستەبژێرێكن، رێژەیەكی كەمی ئەو جڤاتە پێك دەهێنن، هەرچەند ئاستی نەخوێندەواری لە كۆمەڵگەی كوردی، بەتایبەت لە دوای راپەڕین زۆر نزمبۆتەوە، بەڵام زۆرێك لەوانەی تەنانەت زانكۆشیان تەواو كردووە، جگە لە كتێبی قوتابخانە هیچ كتێبێكیان نەخوێندۆتەوە، یا چەند كتێبێكی كەمیان خوێندۆتەوە، ئەوانە تەنانەت بۆ مامۆستای زانكۆش راستە، هەر بۆیە شارۆچكەیەكی وەك سۆران (بۆنموونە)، خاوەنی هەژارترین كتێبخانەیە، بازاڕی كتێب فرۆشیش لەو شارەدا بەرەو نەمان دەچێت، هۆكار گەلێك هەن وا لە كۆمەڵگە دەكەن، كێشەی بوونی كولتووری خوێندنەوەی هەبێت، كاتێك ژینگەی كۆمەڵایەتی لەژێر كۆمەڵێ داب و نەریتی كۆندا نەیانهێشتووە، خوێندنەوە جێی خۆی بكاتەوە، ئاستی رۆشنبیری خودی خێزانەكانیش وایە بواری بە منداڵ نەداوە جگە لە كتێبی مەنهەجی قوتابخانە، گرنگی بە خوێندنەوەی كتێب بدەن، سیستەمی خوێندنیش قوتابی ناچار نەكردووە، بەدوای كتێبدا بگەرێت. تەنانەت لە ناو زانكۆكانیش بە چەند مەلزەمەیەك قۆناغەكانی خوێندنیان تەواو دەكەن. ئەمە سەڕەڕای ئەوەی هاتنی تەكنۆلۆژیا و ئەنتەرنێت، لەناویشیاندا تۆڕە كۆمەڵاییەتییەكان بە تەواوی كتێب و كاغەزی كاڵ كردۆتەوە، هەر چەند پێویستە ئەوەش لە بیر نەكەین، ئەو تۆڕە كۆمەڵایەتییانە بۆ ئەوانەی هەرگیز بەلای كتێب نەچوون، لایەنی پۆزەتیڤی هەبووە، چونكە كەمێك لە ئاستی رۆشنبیری ئەوانی بەرز كردۆتەوە، لەرووی مەعریفەوە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتوو، و نەخوێندەوارمان هەیە ئاستی رۆشنبیری تاكەكان زۆر نزمە، داب و نەریت و بیروباوەری كۆن كۆمەڵگەی داگیر كردووە".
رۆمان فەرمان توێژەرێكی كۆمەڵایەتییە، لە بارەی كولتووری خوێندنەوەو كاریگەرییەكانی لەسەر ئاستی رۆشنبیری كۆمەڵگە، گووتی" هەڵبەتە جیهان لە قۆناغێكی جیانگیری و سەدەی تەكنەلۆجیا گوزەر دەكات، تەواوی كاری رۆژانە بە گشت ئامێرەكانی ئەلكترۆنی دەچێت بەڕێوە، بەڵام كۆمەڵگە و تاك ئێستا لە داهاتووش نابێ خۆی لە دۆستایەتی كتێب بێ بەری بكات و بیكاتە نەریتێكی پەراوێز خراو، ئەمەش روونە كە خوێندنەوە كۆلەكەی بەهێزی گشت كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو و قازانج ویستە، هۆشیاری گشتی دەبێتە داینەمۆی پەخش بۆ سوود گەیاندن بە تاكەكان و خێزان لە كۆمەڵگەدا".
ئەم توێژەرە پێیوایە ئەو كۆمەڵگەیانەی ئاستی خوێندنەوەیان نزمە، نا هۆشیار و بێ داهێنانن، رۆمان زیاتر روونیكردەوە" گوومانی تێدا نییە ئەو كۆمەڵگەیانەی خوێندن و خوێندنەوەیان فەرامۆش كردووە، و جێگرەوەیان بۆ داناوە هەمیشە بە كۆمەڵگەیەكی، بێ داهێنان و نوێگەری ماونەتەوە. بگرە زانا و داناشیان لێ لە دایك نابێ، وەك كۆمەڵگەكانی جیانی سێیەم، چونكە هیچ جێگرەوەیەك ناتوانێت كەڵێنی خوێندنەوە پر بكاتەوە، نەبوونی خوێندنەوە لە كۆمەڵگە ئاستی هۆشیاری زۆر هێواش گەشە دەكات، ئەمەش وادەكات دیاردەكانی وەك (كوشتن، تەڵاق، خۆكووشتن، ئالوودەبوونی ترسناك، حاڵەتی سەرسوورهێنەر، تەد) بێنە ئاراوە ئەمەش پایەكانی كۆمەڵگە بەرەو نەمان دەخزێنێت".
توێژەری كۆمەڵایەتی، رۆمان فەرمان لەبارەی دۆخی خوێندنەوە لە كۆمەڵگە گووتی" دۆخی خوێندنەوە لە كۆمەڵگەی كوردی شوێن پێی بە باشی نەخشاندبوو، بەڵام ئەمەش خەریكە بەرەو لاوازی پەلكێش دەكات بەهۆی نەمانی ئینتیمای خوێندنەوە و نەبوونی هیچ دەستكەوت و پێگە لە رێی خوێندنەوەوە بۆ تاك، وەك روونە لە كۆمەڵگەی كوردی نووسەران و خاوەن هزر و رۆمانەكان، لەگەڵ لایەنێكی سیاسییەوە بوونەتە هاوزمان و هاوئاوازیان، ئەمەش خاڵێكی زەقی نەهێشتنی متمانە و زەبرێكی كەمەرشكێنی توێژی رۆشنبیرە كە دەیخاتە ژێر گازندە و خۆ خۆرییەوە، هاوسەنگی سیستەم بە پلەی یەك هۆكارە بۆ ئاراستەكردنی تاك بە دیوە سلبی یا ئیجابییەكەی، لە كۆمەڵگەی كوردی تاكەكان لە خزمەتگوزاری و پێداویستییە سەرەتاییەكان، بێبەشن و بە دەست بێكاری دەناڵێنن، ئەمەش وادەكات تاك بژێوی ژیانی پەیدا بكات و هیچ نرخێك بۆ خوێندنەوە دانەنێت، باڵكێشی تەكنەلۆجیا و یارییە ئەلكترۆنییەكان مشەخۆرێكی ترە بۆ كتێب و خوێندنەوە، تاكەكان پێوەی ئاڵودە بوون كاتە بەتاڵەكانیان بەم جێگرەوەیە پر دەكەنەوە لە جیاتی كتێب و خۆگرتن بە خوێندنەوە".

زۆرترین بینراو