مێژووت بناسە

مێژووت بناسە

فازل هاودیانی
ئێمە رۆلەی میدیای و كەی خوسرەوین ، ئەم سەرەتایە
كەی بۆ ئەوەی نەوەكانمان و لاوەكان رابردوو مێژوی
گەلەكەیان بزانن و لەسەر هەر تاكێكی كورد گرنگە
بە تێگەیشتن مێژووی خۆی بخوێنێتەوە تاكو بزانی لە
بنەرەت كێ بوەو لەكوێ‌ هاتوە، میدیاكان باب و باپیرانی كوردانن كە هەزارەها ساڵ پێش ئیستا خاوەن دەسەڵات و دەوڵەتی خۆیان بوونە بە سەركردایەتی (كەی خسرەو) ئەم تێگەیشتنێكی سەرەتایە كە لە قۆناغی سەرەتای ئەم سرودە نیشتیمانە دەخوێندرێت بەڵام مخابن بۆ گرنگی پێ‌ نەدان و شرۆڤە كردنی ؟ كوردەكان نیشتەجێی ناوچەی (زاگرۆسن) دیارە گەلی كورد لە نەژاد و بنچینەدا دەگەرێتەوە سەر (گۆتیەكان) كە خێڵێك بونە لە چیای (زاگروس) كە گەلێك بونە لە چیاكانی ئەم كوردستانە بەم شێوەیە (زاگروس)نیشتیمانی نەتەوەی گۆتیەكان بووە مێژووی ئەم گەلەش بۆ ساڵی (3000) پ.ز دەگەرێتەوە یەكەمین كەسیش بونە دەوڵەتێكی كوردی گەورەیان دروست كردبوو، كوردەكان خاوەنی گەورەترین شارستانی بوونە لە ئەشكەوتەكان (شانەدەر و هەزار مێرد و زەرزی و بەستون و دیان و مام خالان ) شارستانیەتیان رازاندۆتەوە هەرەمی شارستانیەتیان بەرزكرد بۆ ئەوە یاساكانی ژیانی كۆمەڵایەتیان دامەزراندوە.
كورد نەتەوەیەكی هیند و ئەوروپیە و لێكۆلینەوە زانستیە بیانیەكان سەلماندویانە كە گەلی كورد لە نەوەی میدیاكانەو یەكێكە لە نەتەوە هەر دێرینەكانی خۆرهەڵاتی ناوەراست خاوەنی چەندین تایبەت مەندی خۆیەتی و وڵاتەكەی خۆی خۆشی دەوێ‌ ئارەزومەندی ژیانی ئازادی و سەربەخۆیە چاوی لە داگیركردنی وڵاتان نەبوە ئەگەر ئاوڕێك لە یەكێ‌ لە میرنیشینە كوردیەكان بكەین (میرنیشینی سۆران ) (پاشای گەورە) پێش 165سال خەبتی دژی دەوڵەتی عوسمانی دست پێ‌ كرد وەكو شۆرەشێكی رزگاری خوازی دژی داگیركەران ، كوردان هەمیشە كارە نەتەوەی و رەمزەكانی گەلی كوردی رێز لێ‌ ناوە وەكو سەركردەكان –ئاڵا-ئەی رەقیب-پێشمەرگە-خاك-نەورۆز-هتد كە ئەمانە جوانیەكان لە هزری مرۆڤی نەتەوەی و نیشتیمان پەروەری و كوردستانی .
لێرەدا رۆشنای دەخەمە سەر روخساری نەتەوەی بونی شیعرێكی (مەلای جەزیری )كەزۆر بوێرانە و شۆرەش گێرانەیە هەستێكی نەتەوەی دەربرینی خۆی دەلێت ( گولی باغی ئیرەمی بۆتانم ـ شەب چراغی شەبی كوردستانم ) دیارە پەرۆشی هەستی نەتەوەی ئەو كات لەهەمبەر ئەم بلیمەتانە لە لوتكە دابوو .
وەكاتێك باس لە (ئەحمەدی خانی )شاعیری مەزن دەكرێ (1650ــ1707) لە (مەم وزیندا ) داوا لە پێشرەوانی كورد دەكات و دەولەتێكی یەكگرتوو لەژێر دەسەلاتی شایەكی كوردی دابمەزرێنێت كە ئەمەش پەرۆشی و خەم خۆری میللەت و كوردستان بوو نە كە دژی زولم وزۆرداری جەنگاون . كورد خاوەنی لەو شانازیانەیە كەلە مێژوودا جێی پەنجەی زێرینیان دیارە بە بایەخەوە باسیان لێوە دەكرێ چونكە سەروەریان تۆمار كردووە . ئەگەر بچینەوە ناو بواری رۆژنامەگەری دەتوانین بلێین بنەمالەی بەدرخانیەكان پێشەنگی بزافی رۆژنامەگەری كوردی بوینە وەك قوتابخانەیەك . بالەیادمان نەچێ هەریەك لە (عبدالرحمن پاشای بابان و میر محمد پاشای گەورەی سۆران بەدرخان پاشای بۆتان دەستپێكی رزگاری خوازی كورد بوون لەمێژوو میللەتی كورد زۆر بە گرینگیەوە ئاماژە بەشكۆی و شاسواری مەیدانی خەباتیان دەكرێ .هەریەك لە شۆرەشەكانی سەدەی (20) بگرە لەشۆرەشی شێخ عەبیداللەی نەهری ــشۆرشی شێخ عبدالسەلام بارزانی و شێخ محمودی نەمرو كۆمەلەی ئازادی كوردستان (رەفیق حلمی )حزبی هیوا ،حزبی شیوعی كوردستانی شۆرەشی قازی نەمرو و شۆرەشی ئەیلولی مەزن ئەمانە هەموویان قوتابخانەیەكی مێژووی بزوتنەوەی رزگاری خوازی كوردستانن و پێشەنگی بیری نەتەوایەتین .
كوردستان بۆ یەكەمین جار لە سالەكانی 1514 زاین لە جەنگی (چالدێران ) زەبری كوشندەی دیت لەدابەش كردنی كوردستان لە نێوان ( عوسمانیەكان و سەفەویەكان ) رۆژێكی شووم ونەفرەتیە لە مێژووی میلەتەكەمان.كوردستان مێژوویەكی دورو درێژی هەیە سەرچاوەمێژوویەكەمان ئاماژە بەوە دەكەن كە (40000) چل هەزار بەر لە حەزرەتی (مەسیح ) كوردستان ژیانی تێدا بووە بەلگەكانیش لەهەمان سەرچاوە مێژوویەكان ئاماژە پێدەكات . ئەمانە هەمووی بەلگەی سەلمێنراون بابۆ بەرچاو روونی و زیندووكردنەوەو ئاشكراكردنی مێژووی رەسەنی میللەتی كورد و گرینگیدان بەم رابردووە ئەركێكی مێژووی و نیشتیمان پەروەریە بۆ هەر تاكێكی ئەم ووڵاتە . یەكی لەو چاڵانەی كە بۆ كورد لێدرا پەیمانی (سایكس بیكۆ) بوو سالی 1916لە سەرو بەندی شەری جیهانی یەكەم كە لە نێوان واڵاتی (فەرنسا+بریتانیا) بوو كە كودستانیان دابەش كردوو خێر و بێری ئەو وڵاتەیان بە تالان برد و كوردستانیان جارێكی ترلەت وپەت كردو دابەشیان كرد بە سەرپەرشتی هەردوو دیبلۆماتكاری (فەرنسی و بەریتانی) بە ناوی (ماركس سایكس ) كە بەریتانی بوو هەروەها (جۆرج بیكۆ) فەرەنسی بوە بۆیە پەیمانی (سایكس بیكۆ) بە ناوی ئەو دوو دیبلوماتكارانەیە (سایكس +بیكۆ) لەو پەیمان تا دە وڵاتی روسیا تێیدا بەشدار بوو . لێرەدا كورد چەندین قۆناغ گەراوە دواوە بەڵام ناخی كوردان هەر زیندوە كە هەمیشە گەلی كورد ئازادی ویستوە بۆ ئەو ئازادیەش هەمیشە قوربانی داوە ئەوە رۆژگار و قەدەری میلەتی كوردە , نابێ‌ كورد شەرم لە مێژوی خۆی بكاتەوە بە پێچەوانەوە كاتێك وڵاتێك یان سەركردەیەك هاتبێتە كوردستان راوێژكارەكانیان پێشیان گووتوە نزیكی كوردستان نەكەون ناوچەكانی تر ئاسانن بۆ نمونە (تەیموری لەنگ) پێی گوترا كە هاتە كوردستان و زەرەر و زیانێكی زۆری پێ‌ كەوت. لە رێكەوتنامەی (لۆزان) و (سیڤەر) ناوی هاتوە تەنها بۆ یەك جاریشی ناوی (عێراق)ی تێدا نیە.
ئەگەر بلێین تەنها كورد ماوەتەوە وەك نەتەوەیەكی (چل) ملیۆن خودان گیانی خۆی نیە گەرچی پرسی كورد بە گشتی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی قۆناغێكی گرنگ و بەرچاوە, بە مەزندەی من دەوڵەتی كوردی هەبێت با لە یەك پارچەشدابێت باشترە لە وەی نەبێ‌ ئەم سەرەرای سەلماندنی كوردە وەكو خاوەن سەروەریەكی نەتەوەی لە نەتەوە یەكگرتوەكان لە هەمان كاتدا دەبێتە هۆی بنیات نانی كۆنتاكێكی بەهێز بۆ كۆكردنەوەی پارچەكانی تری كوردستان . وڵاتێكی وەك (ئەرمینیا) تەماشا بكەین لە گەلێك ووڵاتی تر ئەرمەن هەن بەڵام بونی دەوڵەتێك بەم ناوە گەرچی بە ئەندازە بچوك ترە لە خۆی سەنگ و مەحەكی نێودەولەتی خۆی هەیە خوێندنەوەیەكی تایبەتی بۆ دەكرێ‌ , كەم ووڵات هەن بەقەد میلەتەكەمان قوربانی دابێ‌ و خاوەن مێژووی دورو درێژبن و خاوەنی كورە ئازای رۆژی تەنگانە بن كە (پێشمەرگەیە) كە هەموو رۆژێ‌ رووبەروی مردن دەبنەوە شان بە شانی چیاكانی كوردستان كە پەناو هێماو تایبەتمەندیەتی جوگرافیای ژیانی كوردانە ئێستاش لەگەڵی دابێ‌ (پێشمەرگە) رەمزی كوردە. هەموو ئەو پەیڤانە رامانێكن بۆ نەوەكان كە مێژوومان ناسنامەمانە هەمیشە جێی شانازیمانە و سەرمان پێی بەرزە.
زۆرن ئەو بلیمەت و زاناو دیرۆك نوس كە بە گرینگیەوە باسی كوردستان و سەروەریان دەكەن , دیرۆكنوسی ئیرانی (حمداللە قزوینی) ناوی كوردستانی بۆ یەكەمین جار لە كتێبەكەیدا نوسیوەو چەسپاندویەتی, هەروەها (ئێكسێنفۆنیش) جوگرافی زانی یۆنانی دان بە رەسەنایەتی كوردان دادەنێت كەخاوەن پێنج وبنەوان لە مێژوودا خاوەنی مێرخاسی و چاونەترس و دەست بڵاوكراوەن و گوێ‌ بە فەرمانی دایك و باوك و مێوان پەروەر و نان ونمەك و قەدەر زانن بەم شێوەیە لە قەلەمیان دەدان كە (شەرەفخانی بەتلیسیش) هەمان دەقی ناوبراو دەڵێت كوردستان بەپێی باری هەڵكەوتی جوگرافیای خۆی وڵاتێكی كوردستانیە و لەسەر یەكێ لە رێگاكانی بازرگانی و ستراتیجی هەر گرنگ هەڵكەوتوە ئەم گرینگیەی باری هەڵكەوتەی جوگرافیای كوردستان لە رادەیەك بوە شارە مەركەزیەكانی وەكو (ئەستەمبوڵ-بەغداد-تەورێز-تاران )و شارەكانی نێوان مۆزۆپۆتامیاو ئەوانی تر لەم رێگەیە دەگەیشتنە یەك ودەنگیان بە یەك دەگەیشت و پەیوەندی بەردەوامیان هەبوو . هەر لەم سۆنگەیەدا ئەمەیە خەڵكی كوردستان بە درێژای سەدەكان توشی داگیركران و تاڵان و لەت و پەت دەكران و چاوی ناحەزیەتی هەمیشە لەسەر بووە . گەرچی ئایندە میلەتەكەمان وێرای قوربانی دانێكی زۆر لە پێناو ئازاد و مانەوە ی هەر بە زیندوی مایەوە بێ‌ گومان ئەوانەی لە مێژووی كوردیان كۆلیتەوە لەو باوەرەدان كە میلەتی كورد لە هەموو سەردەمەكان خاوەن هێز و دەسەڵات بونەو سەربەخۆیان لە دەمانێكدا هەبووە.
ئەگەر چاوێك بەدوو دێرە شێوەكەی (حاجی قادری كۆی) كەئاخ بۆ سەردەمی رابردوو هەڵدەكێشێ‌ و دەڵێ‌
كوا ئەو دەمەی كە كوردان ئازا و سەربەخۆ بوون
سوڵتانی موڵك و میلەت,ساحیبی جەیش و عیرفان
جێی ئاماژەیە هەرچی مێژوونوسەكانی عەرەبەكانن هەوڵی ئەوەیان داوە كورد بەرەگەز عەرەب پیشان بدەن كە توركەكان لە هیچ نوسراوێكیان ناوی كوردیان نەهێناوە چونكە ئەوان پێ‌ لەوە نانێن جیا لەتورك نەتەوەیەكی تر هەبێ بەڵام لە هەموویان گرینگ ترتەواوی نوسەرانی مێژووی بیانی درك بەمێژووی پەرتوكی (شەرەفنامە) دەكەن بە نمونە.
زانای رۆژهەڵات ناس (ڤ,ف,مینۆرسكی) لە ساڵی 1953 دا كتێبێكی بە ناوی (تەشكیلاتی ئیرادەی دەوڵەتی سەفەوی) بە زمانی ئینگلیزی بڵاوكردەوە بۆ نوسینەكانی سوودی زۆری لە مێژوو (شەرەفنامە) وەرگرتوە رێزی لە مێژوو سەدەكانی كورد گرتووە هیچ خۆدزینەوەیەكی تێدا بەرچاو ناكرێ‌ باس لەوە دەكات كە نوسەرانی مێژوو كورد و ناودارانی زاناو لێهاتوون بەڵگە مێژوویەكانیان بە لاپەرەی زێرین نوسیوەتەوە.
كوردستان لە سەردەمی (مەغۆلەكان) دووبارە كەوتە ژێر زەبر و زەنگی گەورە بە تایبەتی ساڵی (1257)ز كە (هۆلاكۆ) لەشكرێكی گەورەی بە سەركردایەتی (ئەرقیتۆنویان) نارد بۆ داگیركردنی قەڵای (هەولێر) بەڵام كوردان توانیان بە روی لەشكر بوەستنەوە بۆ ماوەی شەش مانگ گەرچی گەمارۆ درابوون بەڵام (هۆلاكۆ)پەنای بۆ خاكی موصل برد كە هاوكاری بكات ئەوە بوو قەڵای هەولێر گیراو بە دەرمان و مەنجەنیق قەڵاكەیان دەرز كرد دوای ئەوەی ڕاپەرین لە بەشەكانی كوردستان دەستی پێكرد دژی لەشكری هۆلاكۆ . ئەم لەشكرە بە ناچاری هەولێری جێ هێشت كە ساڵی (1262) ز بووە. لە مێژوودا مەغۆلەكان كۆچەری و كوێستان و گەرمیانیان دەكرد هەر تاڵان و جەنگ و كوشتاریان دەكرد . هەربۆیە بە میلەتێكی ئاكار توند جەنگانی و تێكدەر لە مێژوودا باسی كراون, لە پێشوودا ئاماژەمان (پەیمانی سیڤەر ) كرد 10ئابی 1920 كە لە نێوان دەوڵەتی عپمانی و هاوپەیمانەكانی مۆركرا چەند بەندێك سەبارەت بە مافی كوردی تێدابوو كە ئاماژە بوون بە مافی كورد و دامەزراندنی قەراری سیاسی و نەتەوەی خۆی . هەروەها پێدانانی نیودەوڵەتی بوو بە بوونی كێشەی كورد وەكو بابەتێكی سەربەخۆ. پەیمانی (سیڤەر) بە یەكەم پەیمانی نێودەوڵەتی دادەنرێت كە بە ئاشكرا ئاماژە بە مافی گەلی كورد دەكات . هەروەها (پەیمانی لۆزان) 4ی تەموزی 1923 دەستی پێ‌ كرد كە كۆنگرە بووە لە نێوان توركەكان و بەریتانیا لەسەرچاوە سەركردنی كێشەی نێوانیان ئەوە بوو ساڵی 1923پەیمانی لۆزان بەسترا كە بە تەواوی مافی كورد فەرامۆش كرا چونكە بە مۆركردنی ئەو پەیمان نامەی سیڤەر هەلوەشاوە هەرچەندە لە پەیمانامەی لۆزان ئاماژە بەوە دەكات دەبێ‌ مافی هەموو ئاین و رەگەزەكان بدرێت و فەرامۆش نەكرێن ئەوكات لەناو توركان كورد و ئەرمەن هەبوونە دیارە مەبەستی ئەوان بوو نەدەنا لەو پەیمان نامەیە ناوی كورد نەهاتووە . بۆیە لەهەموو پەیمانەكانی نێودەوڵەتی وەكو پێویست مافی كورد رەچاو نەكراوە كە زنجیرەیەك پەیمان نامە باس لە كورد و كوردستانیان دەكەن. لێرەدا گەلی كورد مافی خۆیەتی نەتەوە گەری و رەگەزی خۆی بەپێی تایبەتمەندەیە رەواكانی دەرببرێت,خاوەنی شارستانیەكی پێشكەوتوو بونە لەگەڵ تەواوی گەلانی دەوروبەر هاوبەش بوونە چ عەرەب یان تورك یان فارس. هەمیشە خاوەن ئیمپراتۆریەتی مێژووی كۆن بوونە بە تایبەتی ئیمپراتۆریەتی میدی میتانی هاوبەشیان لەگەڵ ئاشوری و ئیمپراتۆریەتی عیلامی كۆن هەبوەوە.دیارە هەموو ئەمانە ئەركی مێژووی و دۆزینەوەی راستیەكانە كە بزانین گەلی كوردیش یەكێكە لەو مرۆڤانە كە خاوەن رەسەنایەتی و پێشكەوتنی شارستانیەتن هەر لە كۆنەوە تاوەكو ئێستا.

زۆرترین بینراو