كۆنترین ژانەری ئەدەبی لە نێوان ئەدەبی ئۆتۆكراتی و دیموكراتیدا

لوقمان مقدید

 

ئێمە كە قسە لەسەر یئەدەب و یەكەمین ژانەری ئەدەبی دەكەین، ئەبێ بەر لەوە قسە لەسەر ئەوەوە بكەین، خودی ئەدەب چییە و چۆن داهاتووە؟ بێگومان لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا دەبێ بڵێین: ئادەمیزاد دەورێكی زۆر زۆری بەسەردا تێپەڕیوە و ئاگای لەهیچ جۆرە كەین و بەینێكی نووسین و خوێندنەوە نەبووەو ئاگاشی لەوە نەبووە، كە سەردەمێكی بەسەردا دێت، كە ڕۆلەو نەوەكانی چاو ئەبڕنە ئەو هەواو خاك ویٔاوانە كە باو وباپیرانیان تیایدا ژیاون، بۆ ئەوەی بەڵگەیەكیان دەست كەوێ، تا تینویەتیان پێ بشكێ.
گەرچی هیچیشیان دەست ناكەوێ، بەڵام ناشكرێ ڕۆڵەی ئەم سەردەمە بێت و بڕوای وابێت، چونكە نووسین و خوێندنەوە نەبووە، هیچ ئەدەبێكیش بوونی نییە، چونكە ئاشكرایە گەر بڕیاربێ ئادەمیزاد هەبووبێ، ئەوا دەبێت پێش نووسین قسەی كردبێ !!، كەواتە خودی ئەم قسەیەش خالی نەبووە لەئەدەب، بۆیە لێرەدا ئەدەبی زارەكی ڕەگی خۆی داكووتیوە، چونكە ئەو ئادەمیزادانە كە باو و باپیرانی ئێمەن لە ئەشكەوت و چۆلاوانیدا ژیانیان كردووە، كاتێك ئێوارە داهاتووە لە گوێی ئاگردانەكانیان كۆبونەوەو قسەو دەنگوباسی ئەوەیان گێڕاوەتەوە، كە ئەو ڕۆژە چۆن بەرەنگاری دێو و دڕندە بونەتەوە، چۆن خۆیان لێ پاراستووەو چۆن لە ئاو و ڕوبار پەڕیونەتەوە و چۆن لە چورتمەو بەڵا خۆیان پاراستووە. ئینجا لێرەدا هەنگاوێك دەچنە پێشەوەو دەست دەكەن بە خوایەكانی شەو و ڕۆژو چاكە و خراپە، دواتر هەنگاوێك دوای ئەمە نەوەكان داستانەكانی باو و باپیرانیان بۆ ڕۆلەكانیان دەگێڕایەوە. لێرە بەدواوە بناغەیەكی پتەوتریان بۆ ئەدەب و بگرە بوارەكانی دیكەی وەك ئاین و ڕەوشت و یاسا داڕشت.
ئەم قسانەش وەنەبێ لەخۆوە بكرێ، چونكە لە كۆنترین دەقەكان بەڕوونی دیارە كە پڕیەتی لە ئامۆژگاری و تاقیكردنەوە، بێگومان ئەمەش بە گەلێ هەنگاوی قورسدا تێپەڕیووە، ئینجا لەداستان و ئەفسانەكانیش ئەمە وەك نوێژی نیوەڕۆ دیارە، تا ئێرە باش بۆمان ڕونبوەوە كە ئەدەبەكە ئەدەبی قەلەم و كاغەزو دەفتەر نەبووە، یەكەمین ژانەری ئەدەبیشیان شیعر بووە نەك نووسین، چونكە شیعر زمانی ویژدانە، بەڵام نووسین زمانی عەقلە، ئاشكراشە مرۆڤ سەرەتا هەست بە ویژدانی دەكات، بەر لەوەی ئەقل بكات بە ئالەتی بیركردنەوە، ئەمەش كاتێك بە دارەكاندا و بە سەرو پێی ڕووت هەلئەزنان و لەم لق بۆ یٔەم لق بازیان ئەدا، هاواریان ئەكرد (ڕا ڕا ڕا ، بوو بوو بوو)، بناغەی ئەم ئەدەبەی كە یٔێستا ئێمە پێی دەڵێین شیعر، ئەوان لەوكات گمە گم و زیڕە زیڕو نركە نركیان پێ ئەكرد لەكاتی هەلپەڕكێ و توڕەیی و شەڕدا، كەواتە شیعر یەكەمین پایەی ئەدەبە، هەتا وای لێهات لە ویژدانەوە پەلی هاوێشت بۆ ئەقل، واتە شیعرو ئەدەب هەمیشە لەگۆڕاندا بوونە، سەرەتا سادە بووەو دواتر كاری لەسەر جوانكردنی وشە كردووە وئینجا قالب و ئامانجی تر.
پاشان دەبێ ئەوەش بزانین، پیاوانی ئاینی و كاهینەكان بەسرودی جەنگ و چیرۆكی پاڵەوانان بیرو باوەڕی ئاینیان خستۆتە قالبی شعرەوە تا باش لەبەر بكرێ، دواتر قۆناغێكی تر هاتەكایەوە ئەویش حوكمی ئۆتۆكراتی بوو كە بریتی بوو لەوەی سەرۆك خێڵ و عەشیرەتەكان دەستیان دەگرت بەسەر مەڕو ماڵات و كشتوكالی خەلكەكە بەبیانوی پاراستنی گیان و ماڵیان لەدوژمنان، ئەدەبەكەش دەچوە قالبی شیعری چیرۆكی و ئەدەبی پیاهەڵدان.
دواتر لەمەوە شانۆ هاتە پێشەوە، وەك هەڵپەڕكێی میسڕی كۆن و كوردی و سەمای یۆنانی، كە وردە وردە چیرۆكەكانی بابل و ئەفسانەی گوێی ئاگردانی كورد و داستانی هیندو ڕازی میسڕیەكان، ئینجا دیموكراتی لە ئاسۆی جیهانەوە دەردەكەوێ و هەندێك تاك دەردەكەون، دەیانەوێ ئەدەبەكە بكەنە ئەدەبێكی ئازادو چیتر لەم قالبە چەقبەستووە نەمێنێت، ئەدەبی دیموكراتی لەشوێن دابنێن. ئەمەش شانۆی ڕابواردن و ئەدەبی لاسایی لێكەوتەوە، بێگومان لەسەر دەستی سۆقرات و ئەفلاتون و ئەرستۆوە، ئینجا بەرە بەرە ئەدەب ئازاد دەبێت و دواتر سەدانی وەك (میلتۆن) و (خانای قوبادی) دێنە پێش و دەیانەوێ شەڕو شۆر لەشێوەی ئۆتۆكراتی نوێبكەنەوە، بەڵام ناتوانن تا دەگەین بەئەدەبی ئەمڕۆی سەردەمی خێرا.

 

زۆرترین بینراو