تاك لە نێوان لاساییكەرەوەی نەریتی خێڵ و لاساییكەرەوەی مودێرنیزمدا

هێڤی عومەر

تاك (مرۆڤ) بە هەردوو رەگەزەوە، ڕۆڵێكی هەرە گرینگ و كاریگەر دەبینن لە كۆمەلگەدا، بیركردنەوە ئەرێنییەكانی تاك و توانا شاراوەكانی تاك هەمیشە هۆكار گەڵێك بوونە بۆ بەرەوە پێشبردنی كومەڵگە.
مێژوو شاهێدی ئەوەدەدا، كەوا چۆن تاك توانیوییەتی خۆی لە هزری كۆن رزگار بكات، ببێتە خاوەن هزرێكی پێشنەگخوازی ناوەروكدار وكردار لەژیانیدا، نەوەك ئەوەی ئەمڕو كە ئەگوزەرێ تەنها لاسایكەرەوەیەكی نوێخوازی(مودێرنیزم)ە بەبێ بوونی ناوەڕوك و هزرێكی بەرجەستە كراو و كردار. بەڵام چون مێژوو شاهیدی ئەوە بووە كەوا تاكی نێو كۆمەڵگە توانی نەریتی دەرەبەگایەتی تێكبشكێنرێ، ببێتە خاوەن هزری ئاڤاندگاردیزمی پێشەنگخواز ئەوا بەهەمان شیوە شاهێدی ئەوەشمان بۆ دەدا كەوا كومەڵە كوت و بەندی كومەلگەی هوزگەرایی هەن ك ئەقڵیەتیان هی دەهەزار ساڵ پێش زایینە، بەربەستێكی هەرە بەهێزن لەبەردەم بوونی ئەم هزرەدا.
بەم هۆیەوە، تاك ناتوانێ توانا شاراوەكانی خۆی بەگەر بخات و ببێتە هۆی بەرە پێشبردنی كۆمەڵگە، چونكە تاكی نێو كۆمەڵگەی خێلدا پەروەردە دەكرێ بە شێوەیەكی دەمارگیرانە، كە لەناو رێساو یاساكانی ئەم هۆزەدا بوونی هەبووە.
هەمیشە پەروەردەی خێل بیری كۆنی بەلاوە پەسەندە و دەمارگرژە لەئاست هزری نوێدا، تاك لەنێو خێلدا وەكو تاكەكەس سەیر ناكرێ، بەڵكو وەكو گشت (عوام) سەیر دەكرێ. بۆ نمونە گەر كەسێك لەناو هوزێكا ناوبانگی باشی چووبێ، ئەوا خەلكی مێگەل بە گشتی( عوام) بریار دەدا و دەڵێ( ئەم هۆزە باشبوونە) پێچەوانەوەش گەر كەسێك بە خراپی ناوبانگی دەركردبێ ئەوا دەلێن (ئەم هوزە خراپە) ئەمەش ئەوەمان بۆ دەردەخات، كەوا ئەم تاكەی ناو كۆمەلگەی خێلە خاوەن كەسایەتیەكی مێگەلە، لەتەواوی بوارەكانی ژیانیدا خوی پەیوەست دەكا بەتێروانینی كەسانتر ئەمەش وادەكا تاك خۆی نەبێ و گشتگیر بێ. هوكارەكەش بۆ ئەمە دەگەرێتەوە كەوا كاتێك كەسێك لەناو خێلێكدا تووشی هەر جورە كارێكی خراپ بووە ئەوا مێگەل دەڵێ:" ئەمە كور یا كچی كێ بوو؟ برازای كێ بوو؟ خوارزای كێ بوو؟ ئامۆزای كێ بوو؟..... هتد"
ئەمەش وادەكا كەوا كۆیی بوونی تاك پەیوەست نەبێ بەیركردنەوەی تاك بەڵكو پەیوەست بێ بە مێگەڵ و كۆمەلە رێساو یاسایەكی یەك تاكە ئەقلی دەرەبەگایەتی.
پەروەردەی خێل ئایدولۆژیای گشت بەسەر تاكدا دەچەسپێنێت و تووشی دمارگیر دەكا لە تەوای كایەكانی ژیانیدا. لەوانە تووشی دەمارگیری ببێ لە( دیالێكتێك لە زمانێكدا، مەزهەبێك لەئاینێكدا، حیزبیك لەوڵاتێكدا...تد) چۆنكە بەلایەوە تەنها ئەقلیەت و هزری ئەم ئەو باشترینە گەر چەندین هزرو بیرو بوچونی باشترین بوونی هەبێ.
تاكی نێو كۆمەڵگەی خێل ئایین وەكو نەریت وەردەگرێ ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی تاكێكی بەرووخسار دیندار وئەقلیەتێكی ناوچەگەریی و هۆزگەریی.
لەكومەلگەی خێڵدا زانست و مەعریفەت كردار نییە لەژیاندا.
تاكی ناو خێل كاتێك تووشی تاوانێك دەبێ بەشیوەیەكی نادادپەروەرانە سزادەدا، چونكە جیاوازی چیانەیەتی و دەرەبەگایەتی بوونی هەیە، ویرای جیاوازی رەگەزی لەلایەكی ترەوە.
تاكی نێو خێلدا هەر پێشكەوتنێكی تەكنەلۆژی هزری تەكنەلۆژی بەرووخسار وەربگرێ بەبێ بوونی ناوەڕكێكی پێشكەوتوو ئەمەش وادەكا تاك لەنێو لاساییكەرەوەی كولتووری خێكدا بەرەو لاساییكەرەوەی مودێرنیزم(نویخوازی) پەلباوێژی و گیربخوات و ببێ بە بونەوەرگەلێكی بەكاربەر و پشت بەتوانای خوی نەبەستێ.
تەنها شانازی بە كۆمەلە شتەگەڵیكی رابردووی بابردووە بكا بەردەوام بەشان وبالیانا هەلبدات و فیز و لوتەبەرزی بە شمەكی بەرهەم هاتووی مودێرنیزمی روژئاوا بەسەر چینی هەژارا لێبدات.
ئەم دیاردە، كەم و بچوكانەی بەنمونەم هێناوە، لە كولتووری خێلدا بوونی هەیە، زۆرێك هەن دەلێن نەماوە، بەڵام وانییە زور بەئاشكراش ماوە، هەلبەتە ئەم دیاردانە پێچەوانەی كومەلگەی مۆدێرنە لەكاتێكدا ئەوان لەلایەنی ئابووریەوە بەكاربەری ئەم وڵاتانەن، كە خاوەن هزری مودێرنیزمن.
بەر لەوەی باسێكی كورتی كۆمەلگەی مۆدێرن بكەم ئەوا لەرووی چەمكەو پێتان دەناسێنم.
مودێرنیزم(modernism) بەواتای بواری ئەدەب، هۆنەر، فەلسەفە، ئێستاتیكا(جوانناسی)، كولتوور بەگشتی دەگەینێ، بەڵام چەمكی مودێرنیتە(Modernity) واتای هزری مۆدیرنیزم لەبواری تەكنەلۆژی و ئابووری سیاسەت دەگەینێ، بوویە مودێرنیزم واتای بزاڤێكی كولتووری دەگەینێ، كە لەكوتایی سەدەی نوزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەم لە كولتووری روژئاوا لەدایك بوو.
لەبنەمادا ئەدەبی مودێرنیزم بریتییە لە بەئەزمونكردنی رووداو و ئاستی هۆشیاری مرۆڤ لەسەر خۆیدا، رزگاركردنی تاك لە هزری كۆن و بەگەر خستنی هزری نۆێی تاك بۆ پێشكەوتن لەتەواوی بوارەكانی ژیانیدا لەوانە(ئابووری، سیاسی، كۆمەلایەتی، ...تد).
مودێرنیزم نەریت و پیوانەكانی ئەدەب و كۆمەڵگە دەخاتە ژێر پرسیار و دەیگۆرێ، رۆحی مروڤی سەردەم بەرجەستە دەكا.
بزاڤە ئەدەبیەكانی مۆدێرنیزم، هەموویان هەڵگری هزری پێشەنگخوازی( ئاڤاندگاردیزم)ن، واتە خاوەن هزری شورشی گەورەن.
بۆیە كۆی شورشەكانی سەتەی بیستەم، بەرهەمی هزری نووسەر ورەخنەگرو شاعیر فەیلەسوفەكان بوون ئامانجی هەموویان كۆی ئەوبزاڤە ئەدەبی وهزری و فەلسەفیانە رچكەشكێنی نەریتی كۆنە.
مودیرنیزم تاك نوێ سەردەمی دوای خوی پەروەردە دەكا، وەكو تاكەكەس سەیری دەكا نەوەك مێگەل ، پەیامی رێبازی مودێرنیزمی ئەدەبی پێشرەوای كردنی هزری نوێی كۆمەلگەیە، تابتوانێ لەگەل گۆرانی تەكنەلۆژیا و زانست لەكۆمەڵگەدا هاورەوت بێ رووحی مروڤی مودێرن بەرجەستە بكات.
كومەلگەی مودیرن خاوەن ریساو یاسای دادپەروەرانەیە تاك وەكو خوی بەباش و بەخراب سەیری دەكا نەوەك مێگەڵ جیاوازی رەگەزی ناكا لە ئیش و كاردا، سەیری هزر و پروژەی تاك دەكا، یاسا تاوان باران سزا دەدا نەوەك نەریتی خیل كە باوەریان بە توڵە بەتوڵیە یا كێشەكیانیان بەسولح چارەسەر دەكەن.
لەكۆمەڵگەی مودێرن كەسانی خاوەن پسپۆر وئەكادمی كار بەدەست ودەسەلاتدارن تاكی ناو كومەلگەی مودێرین .
تاكی نێو كومەلگەی خێل بو فێربون مەعریفەت دەخوێنێ فێربوون لە پێش نمرەی بەرزو بروانامە دادەنێ نەوەك بو بەدەست هێنانی نمرەی بەرز و بەشان بال هەلدان و جیاوازی كردن لە نیوان كۆی زانستەكاندا.
باشترین چارەسەریش بریتییە لەوەی سەرەتا تاك لە خویەوە دەستپێ بكات، پاشان ببیتە پالنەری باش بو بەرە پێشبردن چۆنكە كۆمەڵگە كێیە؟ كومەڵگە من و تووین، من و توو خومان بگورین، چونكە كۆی بوونی من پەیوەستە بەبیركردنەوەی من نەوەك مێگەڵ.

 

زۆرترین بینراو