مەعریفە ... وەكو جەنگێكی نادیار

سمكۆ محەمەد

لەوەتەی دونیا هەیە مەعریفە خۆی دەرگای لەسەر خۆی نەكردۆتەوە و پێچەوانەكەشی راستە، بەداوای لێبوردنیشەوە كە دەڵێم لەپشت ئەخلاقیاتەوە هیچ مانایەك بۆ هیومانیزم نییە، لەپشت چاكەكاریشەوە عەقلانییەت نییە، بەقەد ئەوەی كاریگەری دامەزراوە سیۆسیۆلۆژییەكانە لەسەر ئەو بڕوایەی كۆمەڵگە پاشكۆی ئایین بێت، ئەمە جەوهەری ئەو جەنگە نادیارەیە كە لەغیابی رەخنە وەكو سیستمێكی ئەكتیڤ لەنێو كایەی رۆشنبیریدا دیار دەكەوێت، سەرچاوەی چاكەكاری بیركردنەوە نییە، چونكە لەپشت هەر بیركردنەوەیەك، بیركردنەوەیەكی دیكە هەیە كە دژی چاكەكاریە، ئەمە دیالیكتیكی فكرە، وەڵامی ئەخلاقیاتیش شتێكی حازر بەدەست ئایدیالیستەكانەوە دژ بە پێشكەوتنی كۆمەڵایەتیی، ئەمە ئەزموونكراوێكی چەند بارەیە لەقۆناغە جیاجیاكانی كورددا، بۆیە رەخنە بەر لەهەر شتێك داواكارییەكی ئازادیخوازانەیە بەرامبەر بەهێزی بیرە چەقبەستووەكان.
هۆشیاری بیرۆكەیەكی زانستییە و هەمیشە لەبەردەم ململانێدایە، كورد لەبەردەم دوو جۆر ململانێیەدایە، ململانێی مەعریفە و جەهل و نەیارەكانی، ململانێی مەعریفە لەگەڵ خودی خۆی، ئەوانەی لەگەڵ مەعریفە جەنگیان بەرپاكردووە، بە شەهامەتەوە بەردەوام بوونە لە ململانێ هەمیشەییەكان، ئەوانەش لەگەڵ جەهل و دواكەوتن و نیفاق ململانێیان كردووە، رووبەڕووی مەترسی بوونەتەوە، كاتێك ئاوڕیان داوەتەوە كەس بەدەنگیانەوە نەچوون، ئەم فەزا گوماناوییە كە رەگوڕیشەی ئەم ستراكچەرەی دیاریكردووە، كاریگەری ناڕاستەوخۆی لەسەر بەردەوام نەبوونی پڕۆژەی مەعریفی هەبووە، بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە هەم بەهۆكاری گوتاری زاڵی ئایینی و هەم بەهۆكاری سیاسەت و هەم بەهۆكاری كەسانی مونافق و هیچ لەبارانەبوو پڕۆژەكان شكستیان خواردووە.
بەشی زۆری ئەو كۆمەڵگەیانەی كە هاوچەشنی ئێمەن، پێشتر ئەو دۆخەیان بینییوە و ئەزموونیان هەیە، كەچی هەمان ئەزموون دووبارە دەكەنەوە، لە میسر لەئەنجامی ئەو جەنگە نادیارەی كە مەعریفە هەیبووە لەگەڵ جەهل، دەرەنجام پڕۆژەكە بووەتە مایەی داخستنی چەندین پڕۆژەی مەعریفی، بۆ نموونە گۆڤاری (المجلە) كە لە میسر دەردەچوو سەرنووسەرەكەی (محەمەد عوز) بوو زیاتر لە 15 ساڵ كاری كردووە سەرەنجام ناچار كراوە دابخرێ، گۆڤاری (گالیری) كە (ئەحمەد مورسی) سەرنووسەری بووە ساڵی 1969 ناچار كراوە دابخرێت، گۆڤاری فكری هاوچەرخ كە (زكی نەجیب) سەرنووسەری بووە بەناچار دوای ئەو هەموو ململانێیە ساڵی 1965 دایخستووە، گۆڤاری (ئەدەب و رەخنە) كە لەتونس دەرچوو سەرنووسەرەكەی (تاهیر ئەحمەد مەكی) بوو ساڵی 1984 بەناچار دایخست و گۆڤاری (مەسار) كە چەپگەراییەكان دەریاندەكرد سەرنووسەرەكەی (محەمەد عروس مەتەری) بوو ساڵی 1988 داخرا، لە سوریا بەهەمان شێوە گۆڤاری (المعرفە) دەردەچوو سەرنووسەرەكەی (فوئاد شەباب) بوو بەناچار ساڵی 2011 داخرا، ئەم حاڵەتە لە كوردستان چەند بارە بووەوە، بەتایبەتی بەهۆی تێكچوونی دۆخی ئابورییەوە، دەیان گۆڤار و رۆژنامە و میدیای دیكە داخران و بە وەزیفەی دیكە، دەیانی دیكەی بێ بنەمای مەعریفی كرانەوە، ئەمە كردەیەكی دژە مەعریفی بوو، لەكاتێكدا لەپەنا داخستنی ئەو چەند گۆڤارە، دەیان گۆڤاری دیكەی كەم مەعریفی دەردەچوون و لەدەرەوەی سانسۆی فكری كاریان دەكرد، بەڵام بەهۆی ئەوەی ئاراستەی سیاسی دەسەڵاتیان وەرگرتبوو، یەعنی دژە شەپۆلی سیاسی گەمەیان نەدەكرد، بەردەوام بوون و لەبری نووسینیش پاداشتی چاكیان وەردەگرت، ئەم حاڵەتە لە كوردستانیش هەمان وێنە بوو كە لەساڵی 2011 وە دەستیپێكرد.
ئەم ئەزموونە جیاوازانە بۆیە دەگێڕمەوە، بۆ ئەوەیە كە ئەوانەی دژ بە دونیای فكر و ئەدەب راوەستاون و لەبەرامبەردا پڕۆژەی ناكامڵ وەكو ئەلتەرناتیڤ دەبینن، دەبێ ئەوە بزانن پەشیمانی دادی هیچ لایەك نادات لە كۆتاییدا كە نەبێتە بەشێك لە ململانێی مەعریفە لەگەڵ خودی مەعریفەدا، چونكە هەموو ئەوانەی بەسەر زارەكی لەنێو رۆشنبیریدا هەڵسوكەوتیان كردووە، سەرەنجام بوونە كادری ئیدیۆلۆژی بەبێ بیركردنەوە، سابا ئەم حاڵەتە لەهەر كونجێكی ئەم سەر زەمینە بێت.
لە دونیای رۆشنبیری كوردیدا دەیان پڕۆژەی مەعریفی هەبووە كە ئاخری خێر نەبووە، چونكە بەرمەبنای رەخنەی زانستی نەبووە، بەقەد مانای خودی مەعریفە، چونكە پەروەردەی بنچینەیی نەبووە لەبنەچەوە، بۆیە نەیتوانیوە گرەو لەگەڵ جەهل بكات و بیباتەوە، نموونەش رەهەندییەكانە كە گوایە پڕۆژەیەكی سەربەخۆی رەخنەیی بوو، یەكێك لە هۆكارەكانی ئەو تەگەرانەی كە لەبەردەم رۆشنبیری كوردی هەبووە، بریتیی بووە لەوەی كە بڕوایەكی قوڵ نەبووە بۆ مانای ئازادی كە ئەمە دواجار شوناسی رۆشنبیر و نووسەری جددی و ناجددیشی تێكەڵ بەیەكتر كرد، ئازادی بەمانا سادەییەكەی نا، بەڵكو بەو مانایەی كە (جۆن ستیوارت میل و ئایزا بێرلین) باسی دەكەن و داوای پاراستنی خودی ئازادی دەكەن، چونكە كۆمەڵگەیەك بە قۆناغێكدا تێپەڕ نەبووبێت، ناتوانێ مومارەسەی ئازادی بكات و قەدری ئازادی بزانێ، ئازادیش لەنێوەڕۆكدا روحی مەعریفەیە، لەلایەكی دیكەشەوە دژی مەعریفەیە، لەكاتێكدا جۆن ستیوارت میل لەكتێبی لەبارەی ئازادیی ەوە، نووسیویەتی ئازادی تەنها ئەوە نییە لێگەڕێن تاكەكان ئارەزوومەندا هەڵسوكەوت بكەن، بەڵكو ئەوەیە كە وەدەستهێنانی ئابوری تاكێتی خۆیان جیاوازییان نەبێ لەگەڵ ئەوانی تر كە ملهوڕی سیاسەتی كۆمەڵگەی كەلتور پەرست و نەریتخواز و لاگیری دەسەلات بن، ئەم حاڵەتە بۆ ماوەیەكی زۆر لە فەرانسە و زۆبەی ولاتانی ئەوروپا وەكو دیاردە هەبوو.
ئەم حاڵەتە بۆ كێشەی نێوان كۆمەڵگە كە خاوەن گوتارە و تاكی شكە خاوەن رەفتاری رۆژانەی خۆیانن، بەشێكی پەیوەندیی بەو قەیرانە سیاسییە جۆراوجۆرانەوە هەبوو كە هیچ تایبەتمەندی و حورمەتێكی بۆ خودی رۆشنبیر نەهێشتەوە و كردی بەقەرەقۆز، ئەو فشارە سیاسییەی كە بەدرێژایی مێژوو لەسەر ئەدەب و هونەر هەبووە، كەلەپوری مەعنەوی نەكردە مۆد بۆ رەخنە، بۆیە زەمینەی بۆ نەزانین و رەخنەی بێمانا رەخساندووە كە ئاراستەی بیركردنەوەی فەند بۆ پڕۆژەی مەعریفی بگۆڕێت بۆ وتارۆكەی رۆژنامەوانی بێ ناوەڕۆك، لەبەرامبەریشدا ئەو جورئەتە نەبووە كە بەرگەی فشاری جاهیلەكان بگرێت و ململانێ و جەنگە نادیارەكان ئاشكرا بكەن، هەڵبەت ئەمە هەوڵێكی ئیدیۆلۆژی ناڕاستەوخۆ بووە كە تائێستا بەردەوامی هەیە، سەرەنجام گۆڤاری رامان خۆی و ئەرشیفەكەی باشتر دەتوانێ بەرگری لەخۆی بكات، شكستی عەقڵیش بۆ دژەكانی دەمێنێتەوە.
ئازادی چەمكێكی فرە مانایە و هەر بەرامبەرەكەی و هەم خۆی وەكو چەمكێك كە بۆ هەر كایەیەك لەژیانی ئینساندا رەنگیداوەتەوە، هەم بۆ سەپاندنی ئازادییەك لە دژی ئازادیی، كەسێك یان كایەیەكی دیكە، هەم بۆ ئەو ژیانەی كە بەبێ ئازادی مانایەكی نامێنێ، " بەڵام ئایا دەشێت ئازادی بابەتێك بێت بۆ تێڕامانی هزری بەو جۆرەی كە بتوانین و بڕیاری بەسەردا بسەپێنین؟. چونكە ئازادی شتێك نییە بوونەكەی دەستنیشان بكرێت، بەڵكو لە راستیدا ئازادی سەلماندنی كەساییەتییە و بڕیاردانە لەسەر بوونی مرۆڤ نەك بابەتێكی لەبەرچاو، یان ژیانێكی گیرۆدە بوو".(1). وەختێك كە ئازادی دەبێتە بابەتێك و بەگومانەوە باس دەكرێت، ئەو وەختەیە كە جیاوازی لەنێو ئایدیاڵە جیاوازەكان بەرەو گرژی مل دەنێت، بەبێ جیاوازی مانایەك بۆ ئازادی نامێنێت، هەتا ئیدیاڵێك گرژ نەبێت و ستەم لەوانی دیكە نەكات، هیچ مانایەك نییە بو ئەوانی تر سابا هەر ئیدیۆلۆژییەكی تربێت داوای ئازادی بكات، یان لافیتە بۆ ئازادی هەڵبدات، ئەمە جگەلەوەی كە خودی ئازادی كێشە بۆ فەزای ئازادی و بەجۆرێكی تر كوشتنی جیاوازیشە، چونكە ئەو یۆتۆبیایەی كە بۆ ئازادی و مەعریفە كراوە بە هەقیقەتێكی رەها و پێویستی بەردەوامە، بوارێك بۆ رەخنە لە ستایلی ئازادی ناهێڵێتەوە، دەسەڵاتی فكر زۆر گرژترە لە دەسەڵاتی سیاسی، لیبرالییەكان ئەمەیان باشتر هەرز كردووە، چونكە هەتا ئازادی تاك نەبێتە نەریتی گەلان، شتێك بەناوی ئازادی بۆ گشت وەكو پەشم دەمێنێتەوە بەدەم باوە بڕوات. بۆ نموونە ئێمە گوێمان لەم تێڕوانینە دەبێت كە دەڵێ " من ئازادم تا ئەو شوێنەی كە رێگە نادەم كەس تێكەڵ یان دەستوەربداتە چالاكییەكانم، ئازادی سیاسیش بەو مانایە دێت بە ئاسانی بوارێك بۆ هەر كەسێك هەبێت مامەڵە بكات بەبێ ئەوەی ئەوانی دیكە پەیوەندییان پێوەی هەبێت، ئەگەر لێشم یاساغ بكرێت لەلایەن ئەوانی ترەوە، ئەگەر من نەتوانم ئەوەی لە توانامدا هەیە بیكەم، كەواتە من تا ئەو رادەیە ئازاد نییم، بە پێچەوانە رەنگە ببمە ناحەزێك لەنێو كۆمەڵێك كە لەگەڵ مندا جیاوازییان هەیە، جیاوازیش لێرەدا بە مانای جیاوازی نێوان كوێرێك و چاوساغێك نایات، بە مانای كەڕێك و ساغێك نایان یان نەخوێنەوار و خوێندەوار، بەڵكو بە مانا نێوانێكی فراوان لە فكر دێت". (2) باس كردن لەچەمكی مەعریفە و ئازادی وەكو دوو چەمكی سەربەخۆ، لەشوێنێكدا دەبێتە گرێكوێرە، چونكە كێشەی ئازادی كێشەی دەوڵەتە، نەك پشتگوێ خستنی كۆمەڵگە لەنێوان سیاسەت و دەوڵەت و كۆمەڵگە، ئەوەی كە وون دەبێت لە نێوان دەسەڵات و دەوڵەت بەڕێوەبردندا و ئەوەش لەنێوان كۆمەڵگە و دەسەڵات، لەهەردوو بارەكەدا ئەو ئازادییەیە كە هێشتا نەناسراوە وەكو چەمك و وەكو بەها و وەكو ماتریالێكی مێژوویی بەتایبەتی بۆ فكر و پێشكەوتن، هەوەرها نەبۆتە ریتواڵێكی بە بەها، بەڵام كە سیاسەت و سیاسەتوانەكان ئەم سپەیسە وون دەكەن، ئەویش بە بیانووی كێشەیەكی تر كە پەیوەندیی بە دەسەڵاتەوە هەیە، رووە فكرییەكەی لەبەرچاوان وون دەكەن تاكو لە بەهای ئازادی كەمبكەنەوە. ئازادی بەمانا كۆنەكەی زۆر پڕ بایەخ ترە لەوەی كە پەیوەندی بەكاری عەقڵ، یاخود هزری بە بەراورد بە كاروباری ماددی، هۆكاری ئەمەش زۆر سادەیە، ئەو كەسەی خاوەن شتێكە لەبواری هزری، نابێتە هۆی كەمبوونەوەی مافی ئەوی تر". (3). هەر لەمبارەیەوە تۆدۆرۆف تێبینی و جیاوازی زۆر قورسی لەسەر دیموكراسی و ئازادی و دوژمنەكانی هەیە. "من پێشتر پێموابوو كە ئازادی لە بەها بنچینەییەكانی دیموكراسیدایە، بەڵام بۆم روون بۆوە لەو كاتەوە كە ئازادی وەكو چەمكێك بەكاردەهێنم، كێشەیەكی مەترسیداری لەسەر دیموكراسی درووستكردووە، لەكاتێكدا ئەم مەترسییە تەنها لەدەرەوە سەرچاوەی نەگرتووە، لەلایەكی دیكەوە ئەوانەی كە شوهرەتیان بە دوژمنكارییەوە وەرگرتووە و (گوایە دوژمنیان هەیە)، یان ئەوانەی بەو ئازادیەی ناوەوەی ئیدیۆلۆژیا، جوڵانەوە و لێپرسینەوەیەك هەیە كە ئەو بەهایانە پڕتر و گەورەتر دەكات، تەنانەت ئەو بەها پەیوەستانەی كە بەهای تەندروستیش نیین بە بەردەوامی". (4). تۆدۆرۆف باسی سنورێك دەكات بۆ ئازادی كە لیبرالیزمی نوێیە، وەكو نوكتەی (مریشكە) كەی لێهاتووە كە بەدوای رێویەكەوەیە، چونكە هیچ موڵكێك شك نابات، لەكاتێكدا ئازادی رێوی مەترسیدارە، چونكە ئەو بەهێزترە، بۆیە ئەوەی كە خاوەن دەسەڵاتە، ئەو سنووری ئازادی دیاریدەكات، لەكاتێكدا دەبوو خەڵك یان گەل سنووری ئازادی دیاری بكەن، چونكە ئێستا ئازادی بەكارهێنانی كاڵا و بەكارهێنانی چەك و بەكارهێنانی پوڵ و داوو دەرمان و هەر شتێكی دیكە وەكو پێویستیەكانی ئینسانە، لەچنگی دەسەڵات و سیستمی سیاسی و دەستەبژێری سیاسیی سەرمایەدارەكانە، ئەوان زیاتر لەهەوڵی بەكارهێنانی ئازادین، نەك خەڵك كە ئەگەر بیانهەوێ رستەیەك یان ناڕەزایەتییەك بەیان بكەن، ئەویش بەپێی یاسا و عورف، كەوابوو ئەوەی كە زیاتر عەوداڵی ئازادییە، دەسەڵاتی سیاسییە، بەپێچەوانەشەوە ئەوانەی كە پێیان دەگوترێت گروپی توندڕەو و تیرۆریست.
"لەگەڵ چەمكی ئازادی لە ئاسۆی هەڵهێنجانە مۆدێرنەكاندا، بۆ نموونە لەگەڵ واتای ئازادی لە فەلسەفە و سیاسەتی لیبراڵ، چەند لێكچونێكی پەیدا بووە، بەڵام لێی بانتر دەڕوا بۆ باسێكی فەلسەفی و ئێجگار كۆن لەمەڕ ئازادی لەبەرامبەر هەر پێویستیی و سەرپشكی لەبەرامبەر دیترمێنت دەگەڕێتەوە، بۆ نموونە نووسەر لێرە هێندەی كێشەی ئازادی ئافراندنی هونەری هەیە، هێندە كێشەی لە كایەی سیاسیدا نییە، لەحاڵێكدا هەم سیاسەت بۆ خۆی هونەرە و هەم هونەریش لەشوێنێكدا كێشەیە بۆ سیاسەت، هەروەك ئەوەی دەبینین كاریكاتێریستێك بە درووستكردنی كاریكاتێرێك چ ئاژاوەیەكی هونەری بۆ سیاسەت دەنێتەوە".(5) یان شانۆنامەیەك یان فۆتۆگرافێك یان هەر كارێكی هونەری كە ئافراندنی هونەری تێدابێت، سیاسییەكان دەترسن و هونەر وەكو ئافراندن نابینن، بەڵكو وەكو كەرەستەیەكی مەترسیدار بۆ سەر سیاسەت دەبینن.
من لێرەدا كێشەیەكی دیكەی ئازادی دەبینم كە مەترسییە بۆ سەر خودی ئازادی وەكو فەزایەك بۆ تاك، ئەویش داگیركاری ئازادی ئافراندن یان نوێخوازییەكە كە توانای ئەدیب یان هونەرمەندێك پێناسە دەكات، ئەم فەزای نا شایستەیە كە لەشكڵی دارستان دەچێت، هەروەك چۆن سیاسییەكان بۆ خاتری داگیركردنی فەزای كۆمەڵایەتی بۆ خۆیان، تەواوی فەزای كۆمەڵایەتی داگیر دەكەن، ئاوهاش ئەوانەی ناترسن لە موڵكیەتی ئازادی بەدەستهاتوو لەلایەن ئەفرێنەرێكەوە. ئەگەرچی پێشتر فریدریك ئەنگڵس لە كتێبی خێزانی پیرۆز باش لەوە دەكات (ئازادی تەنها بەكارهێنانی كاڵایە)، كەچی (برتراند راسل) وەكو بیرمەندێكی دیاردەناس و سۆسیۆلۆژیستی مۆدێرن، لە كتێبی ئایدیاڵە سیاسییەكاندا هەمان ئەو وتەیە بەشێوەیەكی تر دووبارە دەكاتەوە و دەڵێ "مرۆڤ بەبێ موڵك ئازاد نییە و لە بەدەستهێنانی پێداویستییەكانی ژیانێكی پڕ لە لێبوردەییدا دڵنیا نابێت، مرۆڤ بەبێ هێز هیچ دەرفەتێكی لەبەردەمدا نییە بۆ داهێنان، ئەگەر ویسترا دەرفەت بۆ تاكەكان بڕەخسێنێت بۆ ئەوەی پاڵنەرە داهێنەرانەكان دەستەبەر بكەن، ئەوا پێویستیانەی لەهەژاری ماددی رزگار بن"، ئەگەر بە پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی راسل رەوتی ژیان بەردەوام بەرەو سەختی رێگەی گرت و هەلومەرجێكی بۆ نەهێشتنی هەژاری فەراهەم نەكرا، چونكە ئەوە مەعلوومە كە هەژاری ماددی و نەبوونی خۆشگوزەرانی، حەتمەت هەژاری فكری لێبەرهەمدێت.
كاتێك ناكۆكی لەنێوان بەرژەوەندیی خەڵك و بەرژەوەندیی دەسەڵاتداراندا درووست دەبێت، پرسیارێك دێتە ئاراوە، ئایا خەڵك یان دەسەڵات، مافی ئەوەیان هەیە بەرگری لە بەرژەوەندیی خۆیان بكەن لەسەر حیسابی بەرژەوەندی ئەویتر؟، هەڵبەت فەرامانڕەوا ستەمكارەكان هەر چەند كەمینەش بووبن، هەندێك جار نوێنەرایەتی خێڵێك یان بنەماڵەیەكی بچووكیان كردووە، بێ دوو دڵی بەرژەوەندیی خۆیان سەپاندووە بەسەر زۆرینەدا، بۆیە مەرج نییە ستەم تەنیا ستەمی كەمینە بێت بەسەر زۆرینە، بەڵكو زۆرجار ستەمی زۆرینە دژی كەمینە ترسناكترە، لەبەر ئەوەی ئازارەكەی كەسێك یان چەند كەسێك دەیچێژن، لەسەر دەستی ژمارەیەكی زۆر خەڵك كە چەندین قات لە رووی جەستەیی و دەروونییەوە زیاتر و زاڵمانەترە لەو ئازارەی كە ژمارەیەكی زۆر خەڵك بەدەست تاكە كەسێكەوە دەیچێژن.
بە بڕوای بیركسۆن * ئازادی بەشێكی بریتییە لە پانتایی دەروونی بۆ كردەوەكانی ئینسان كە وەهمێك دروست دەكات لە ناخیدا كە بڕیارلێدانە لە كرداری خود و دەڵێ " گەلێگ جار دەرچوونی كرداری ئازاد لە دەروونەوە لە شێوەی وەرینی بەری گەیو لە درەختەكەیەوە وێنا دەكات، ئەوە بەبیر دێنێتەوە كە پڕۆسەی درووستكردنی خود لەلایەن خودەوە كە ئەوە بەلای ئەوەوە هاو واتای ئازاد، هەندێك پێشكات بڕیارلێدان و دیاریكردن دەگرێتە خۆ، ئەوەی كە بیركسۆن ناوی دەنێت ئازادی، لە كۆتاییدا بریتییە لە رەوشتی مرۆڤ، بەپێی سرووشتە روحیەكەی كە خۆی بۆیە ناتوانرێت لێكدانەوە بۆ كردارەكانی بكرێت كە گەڕانەوەیە بۆ سرووشتە تایبەتەكەی خۆی. ئەمە ئەوە دەسەلمێنێ كە هەستە ئاكارییەكان هەندێكجار دژ بەیەك دەوەستنەوە، چونكە ئازادی سەپاندنی ناخی قوڵی ئەو كەسایەتییانەیە كە خۆیان لەگەڵ ژینگەی جیاوازدا دەگونجێنن و بیركسۆن بە (كرداری نەگۆڕ) دەیشوبهێنێ.
لەپەنا چەمكی ئازادیدا، چەندین كەس كە هەم ئازادیخوازن و هەم توانایان هەیە، پەراوێز دەخرێت و ئازادی كار و خۆ مانیفێستكردنیان پێڕەوا نابینرێت، بەیانی ئازادی لە وڵاتە دیموكراتەكاندایە، لەبەر ئەوەی هونەرمەندان بەپێی ویستی خۆیان بۆ پەیوەندیی و نا پەیوەندیی بە ئامانجێك، ئەم ئازادییە دەكەن بە موڵكی خۆیان، هەڵبەت ئەگەر بیانهەوێ و لەهەڵبژاردنیاندا بێت بۆ وەها ویستێك، بەڵام لە وڵاتە دیكتاتۆرییەكاندا دەوڵەت كە كاتێك بەهێز دەبێت، بۆ كۆنترۆڵكردنی هونەر و ئەدەب دەست ناكات بە ئیغراكردنیان، وەكو ئەوەی لویسی چوارەم كردی.
ئازادی و مەعریفە لەشوێنێكدا دوو چەمكی دژ بەیەكن، بۆیە بەدوو چەمكی فرە مانا لێكدەدرێتەوە، چونكە هەم وەكو چەمك زیاد لە مانایەكیان هەیە و هەم بیرمەندەكانیش پێناسەی جۆراوجۆریان بۆ كردووە، بۆ نموونە بەپێی سارتەر و بەپێی (فرۆید و فرۆییدیەكانی وەكو ئەریك فرۆم و ویلهێم رایش و هێربرت ماركۆزە و جاك لاكان) بێت هەریەك لەم بیرمەندانە تێگەیشتنێكیان هەیە بە جیاوازییەوە، بۆیە مانایەكی نوێیان بۆ بەرهەمهێناوە، ئەویش ئەویە كە ئازادی بەبێ هاندەرەكانی كە لەرێگەی كەسانی چەوساوەی ژێردەست وەكو نەتەوەكان، یان وەكو كرێكاری ژێردەستی خاوەن كار و لەنووسەرانی ئازادیخواز و هتد، هەموو ئەمانە شتێك نیین، جگە لە بارێكی دەروونی بۆ ئەوانی تر كە وا تێگەیشتوون، بەو مانایەی بۆ ئەوانەی گەیشتوون بە مەعریفە مانایەكی جیاوازی هەیە، كەوابوو ئازادی جەنگی دەروونییە لەگەڵ خودو ئەوانی تر كە دوژمنانی ئازادین.
مەسەلەی دیوە شاراوەكەی یان دیوە نەبینراوەكەی جەنگی مەعریفە و ئازادی كە دژی ئازادی خۆیەتی، مەسەلەی ئازادی مومارەسەكردنی ئایینە كە لە مێژوودا پێناسە كراوە چۆن خۆی فۆرمۆڵە كردووە، ئەمەش لە موڵكییەتی گشتەوە بووە بە موڵكی چینێك یان دەستەبژێرێك بۆ داگیركردنی ئازادی ئەوانی تر كە هەمان ئیدیۆلۆژیایە، دەسەڵاتی كەنیسە و دەسەڵاتی خەلافەت و دەسەڵاتی سوڵتانەكان كە كەڵكیان لە ئازادی وەرگرتووە وەختێك تابۆ واتە قەدەغە بوونە، باشترین نموونەی ئەو دژ بەخۆبوونەیە كە ئازادی كێشەی بۆ خودی ئازادی خوڵقاندووە، بە پێی تێڕوانینی جۆن ستیوارت میل بێت "ئازادی ئایینیی لە هیچ وڵاتێكدا فەراهەم نەبوو، تا ئەوكاتەی چینی تر كاروباری ئایینیی گرینگییەكی ئەوتۆی پێنەدەدرا، خەڵكی لە مشتومڕكردن لەسەر باوەڕ بێتاقەت ببوون، چونكە هەستیان دەكرد ئارامی و حەوانەوەیان لێ تێكدەدات) چونكە ئەوكات سەفستائییە مەسیحی یە كاسۆلیك و پرۆتستانتەكان كە لەموناقەشەدا بوون، هەموو ژیانیان كردبوو بە موناقەشە لەسەر شێوەی شیكردنەوەی ئایەتێك لە ئینجیل، یان رێسایەك لەلایەن مەسیحەوە دەركراوە، یان كەنیسە چۆن كاری پێكردووە، ئەمانە وایان كردبوو كە ژیان ئەو تام و چێژەی نەمێنێ كە خاكێتی و سادەیی یە، نەك قەیدو بەند و ئاراستەكردن لەلایەن كەسانێكی دەسەڵاتدارەوە، بۆیە ئەو ستایڵە بیركردنەوەی ئەفڵاتۆن دووبارە كرایەوە كە پێی وابوو قۆناغی كوشتنی باوك لەلایەن پارمەندیسەوە شتێك بێ بۆ كردنەوەی رێگەی بەرگری كردن لە كەینونەی خۆی وەكو ئایكۆنێكی خاوەن پرسیار، ئەوا ئەو گفتوگۆیەی لەگەڵ سوكرات بەرهەمی هەبووە، هەڵبەتە ئەم تێڕوانینە لە چەمكی ئیلینەوە سەرچاوەی گرت، مەبەست لەم چەمكەش ئەوەیە بیرمەند و خاوەن فكر بەیەك چاو تەماشای پەیوەندییەكانی تاك و كۆ نەكات، لێرەوە چەمكی هاوڕێیەتی رۆشنبیری بەرهەمهات كە دژی هەموو شێوازەكانی سەفستائی بوو لە گفتۆگۆدا بەپێی لۆژیك و عەقڵ، هەر ئەمەش وایكر دكە بوك كوشتن وەكو بزووتنەوەیەك لەدژی دەسەڵات و كوشتنی ئەو باوكە نادیارەی كە بەسەر سەری تاكی كاریگەرەوە هەبوو جێكەوتەبوو، ئەمە لەلای شكسپیر لەشانۆیی هاملێت و لەلای كافكا لەمەسخ و دادگاییدا و لەلای بیرمەندانی وەكو فیورباخ و ماركس لەبەرهەمهێنانی مارتیالیزم و دیالیكتدا سەرچاوەی گرت، دواتریش لەلای قوتابخانەی فرانكفۆرتەوە بەخوێندنەوەی بوندیادگەری دەق بەهەموو ستایلەكانیەوە، بووە جێگەی گوتارێكی سیاسی و فكری و ئەدەبی و كاری پێكرا.
لێكۆڵینەوە لە ئازادی و گومان لە چەمكی ئازادی و دڵنیابوون، بریتیین لە مانای ئەو چەمكەی كە لەمێشكی ئەو كەسانەدایە كە بۆ بەرامبەرەكەی دەگەڕێت و گەرەكیەتی رووبەڕووی ئەو بەرامبەرەدا بوەستێتەوە و دەخوازێت هەبێت و بوونی خۆی بسەلمێنێت، هەبوون بە مانای بوونێك وەكو بەرپرسیارێتی بوون، نەك وەكو بەكاربەری ساتی ژیان و كەلوپەل و تێكدەری سرووشت، ئە لێرەوە تێدەگەین بۆچی ئەو كەسانەی كە بەمانا قوڵەكەی بەدوای ئازادیدا وێڵن، پرسیاری ئەزەلییان هەیە بۆ مانای بوون، هەروەك (جان پۆڵ سارتەر و كارڵ یاسپەرز) باسی دەكەن، بەپێچەوانەشەوە ئەوانەی گەردەلولی ئازادی بردوونی و لە مانای ئازادی حاڵی نەبوون و تەنها وەكو مۆدێل وەریانگرتووە، كە تەماشای چواردەوری خۆیان دەكەن، هەر خودی ئەو چەمكەی شەڕیان لەسەر كردووە، بەرەو ئاراستەیەك رایماڵیوون كە نەتوانن تەنانەت پاشگەزیش ببنەوە، یانەكو پاشگەزیش ببنەوە خراپ هەڵوێست لە بەرامبەر ئازادی وەربگرن.
دیوێكی دیكەی ویستی (نا) وەكو سیمبولی ناڕەزایەتی دژ بە جەهل، ویستێكی راستەقینەی خودە بەرامبەر ئازادی كە لە نێو كاریشدا نابینرێتەوە، نەك لە نێون نووسین كە بەشیی زۆری نووسەر و بەناو رۆشنبیرەكان لەدەرەوەی ئەو ویستە خودییە راستەقینەیە داخوازی ئازادییان كردووە بە مۆدێل، تا رادەی ناشیرین كردنی فەزاكە و خودی چەمكەكەش، چونكە لەبری بەرگری لە بەهای راستەقینەی پێداویستییە مرۆیی و رۆحیەكانی مرۆڤ، بوون بە داواكارێكی درۆیینە و كەسانی تر پەراوێزخراون. لەكاتێكدا لەنێو كاردا و بەتایبەتی لەنێو كاری نووسیندا ئازادی پێداویستی یە بۆ من و ئەوانی تر، نەك تەنها بۆ من یان بەرزە من، یان خود ئەو ئیگۆ مەعریفییەی كە فرۆید پێناسەی كردووە بۆ نووسەر، نموونەشیان دایستۆ فیسكی یە.
شۆڕشی فەڕانسی وەكو هەموو شۆڕشە مەزنەكان، لە ناوەڕۆكدا بەلانی كەمەوە یەعقوبییە، تەنها هەژانێك و ئارەزوویەك بوو ئازادی پۆزەتیڤ، ئەمە بە نیسبەت توێژێكی فراوان لە فەڕانسییەكان ئەوانەی شعوریان بە خۆ رزگاركردنی تەواو هەبوو، تا ئەو كاتەی كە دەركەوت بەشی زۆریان قەیدو بەندیان بۆ ئازادی تاك هەیە، لێرەوە رۆسۆ بە هەژانەوە قسەی كردووە كە یاساكانی ئازادی جێگیر دەبێت ئەگەر ستەمكار نەبێت كە ستەمكاری خزمەتی بە بە پیرۆزی شەرعییەت كردووە، بۆیە ناكرێ یاسا ستەمكاری بێت، ژان ژاك رۆسۆ بڕوای بە ئازادی نەبوو، ئەگەر ئازادی نیگەتیڤ نەبێت.
ئەگەر داواكاری ئازادی بكرێت بە چوار پارچەوە، ئەوا سێ یەكی داواكە لەلایەن نووسەر و رۆشنبیر و هونەرمەندانەوەیە، ئەویدیكەش گروپی سیاسی و كرێكار و توێژەكانی دیكەی كۆمەڵگەن، چونكە ئەوان جەوهەری ئازادییەكە دەپارێزن، ئەوان پێیانوایە سیستمی سەرمایەداری لە جهاندا سیستمێكی راستە، ئەم حاڵەتە رێگە كردنەوە و بوار پێدانە بەرامبەر بە ئەوان، لەبەر ئەوەی جەنگێكی ئیدیۆلۆژی هەیە لەگەڵ ئاراستەكانی تر كە خاوەن فرسەتێك نیین بۆ تەعبیركردن لە خۆیان، بەوپێیەی كە رۆشنبیر تەنها لەرێگەی ئەدەبیات و نووسینی رۆمان و تێكستەوە تەعبیر لەخۆیان دەكەن، بەڵام گروپی سیاسی و چین و توێژەكانی تر ململانێیەكی دیكە دەكەن. رەنگە بەشێوەیەك لە شێوەكان داواكاری رۆشنبیر و نووسەر و هونەرمەند مافێكی رەوابێت بۆ مومارەسەكردنی ئازادی لە فەزایەك كە ئینتیمای سیاسی پێوە نەلكێت، بەڵام بەروویەكی دیكەدا ئەمە بەو مانایە نییە كە ئەوان بێن بەخاتری ئەوەی بەشێك لە ئازادی نووسین و تەعبیركردن وەربگرن لەبەرامبەر رەخنەگرتن لە ئیدیۆلۆژیای سۆسیالیزمی كە بۆ گشتە نەك توێژێكی تایبەت، رەنگە هەر ئەم جیاوازییەش بێت كە وەكو ئەوینێك بۆ ئازادی لەلای رۆشنبیران، ئەوینێك تەنها بۆ خۆیان و خزاندنی ئەوانی تریش بۆ نێو بازنەیەكی داخراو، بۆیە ئەو داواكارییە ئەوین دارییە لەگەڵ ئازادی، بۆتە رێگر لەبەردەم ئازادی نووسین و بۆچوونەكانی تر بۆ بەدەستهێنانی ئازادی هەروەك ئەوەی ئەلبێر كامۆ كردی لەدژی رەوتی چەپ لە ئەوروپا، لە حاڵێكدا ئەو داوایەی رۆشنبیران نە سرووشتی و نە لۆژیكییە، چونكە داواكارییەكە هێندە بەرتەسكە، وەكو بەرژەوەندخوازەكانی نێو دەسەڵاتی سیاسی و حكومەت وایە، تەنها خۆیان دەبینن و بیر لە بەرژەوەندیی گشت ناكەنەوە. لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە ئەوە تەنها رۆشنبیر و نووسەرن كە رەخنە قبوڵ ناكەن و توڕە دەبن و رەنگە بە ناشیریترین شێوە وەڵامی رەخنەی وتارێك بدەنەوە كە كەسێك تەعبیر لە بۆچوونی خۆی بكات، هەروەك ئەمەمان لەفەزای رۆشنبیری كوردیدا بینیوە، لەكاتێكدا وەكو پێشتر باسمان كرد كە هێندەی دەسەڵاتی سیاسی مومارەسەی ئازادی دەكەن و خوازیاری ئازادین، هێندە تاك و گروپی سیاسی و ئەوانی تر داواخواز نیین، ئەمە جگە لەوەی لەپەنا هەر داخوازییەك بۆ ئازادی كاركردن و دەربڕین، دەیان كەس پەراوێزخراون.
بۆ نووسینی ئەم بابەتە كەڵك لەم كتێبانە وەرگیراوە
1- د. زەكەریا ئیبراهیم. كێشەی فەلسەفە. كێشەی ئازادی. وەرگێڕانی. محەمەد مستەفا قەرەداغی. بڵاوكراوەكانی خانەی وەرگێڕانی وەزارەتی رۆشنبیری حكومەتی هەرێمی كوردستان. ساڵی 2013. ل35.
2- ایزا برلین. الحریە. خمس مقالات عن الحریە. تحریر. هنری هاردی. ترجمە. یزن الحاج. مركز القومی للترجمە باشتراك مع دار التنویر للگباعە و النشر. سنە 2006. ل201
3- برتراند راسل. كاریگەری زانست لە كۆمەڵگە. وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە. دیدار ئەبو زێد. دەزگای وەرگێڕان. ساڵی 2012. ل100.
4- تزفیتان تودوروف. اعدا‌و الدیمقراگیە الحمیمون. ترجمە. غازی برو. دار النشر الفارابی. سنە 2015. ل8
5- بابەك ئەحمەدی. ئەفڕاندن و ئازادی. باستەوەرەكانی هیرمۆنتیك و جوانیناسی. وەرگێڕانی. مەسعود بابایی. دەزگای توێژینەوە و بڵاوكردنەوەی موكریانی ساڵی 2010. ل175
*پەراوێزی پێشوو: بیركسۆن 1859 تا 1941 فەیلەسوفێكی فەڕانسی یە و خاوەنی خەڵاتی نۆبڵە، ئەو هەوڵی رزگاركردنی ماتریالیزمی دا و پێیوایە بوون ئەوەیە كە بگۆڕێت یان بگات، وە ئەگەر بگات و بەبەردەوامی خۆی بخوڵقێنێتەوە، فەلسەفە لەلای برگسۆن پراكتیكی ژیانە لە لەرووی لۆژیكیی و مانایەك بۆ ژیان.

زۆرترین بینراو