عێراق و توركیا.. ووزە بەیەك ئەدەن یان ووزەی یەكتر ئەبڕن؟

بەهرۆز جەعفەر

قزتابی دكتۆرا لە سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان

توركیاو عێراق پەیوەندی ئابوری و ئەمنی بەیەكەوە ئەیانبەستێتەوە، ماوەیەكی زۆرە توركیا سێ شتی لە عێراق ئەوێت:
یەك: ئاسایشی سنور ( پرسی پەكەكە). دوو، ئاسایشی ئاو ( ئاو ڕەگەزێكی گرنگی ووزەیەو تەنانەت شارستانیەتی مرۆڤایەتی ئاو دروستی كردووەو ڕەنگە كێشەی ئاویش بیخاتە مەترسیەوە، هەڕەشەی ئاو تەنانەت بونیەتی ووڵاتی دوو ڕووبار كە بە عێراق ناسراوە ئەخاتە مەترسیەوە، بونیادنانی بەنداوی ئەلیسۆ لەلایەن توركیاوە نیوە زیاتری ئاوی دیجلە كەم ئەكاتەوە). پرسی سێهەمیش: مەسەلەی نەوت و غازی سروشتیە. هەرێمی كوردستانیش بەتایبەتی كابینەی نۆ لەبەردەم ئەگەرەكان و، دەرفەتەكان و، مەترسیەكانی ئەو فاكتانەدایە، ئیمڕۆكە حكومەتی عێراق و توركیاو هەرێمی كوردستانیش پێویستیان بە خوێندنەوەو زانینی ئەم پێدراوانەیە؛
یەكەم: كاتێك لە نێوان ساڵانی 1990ەوە تا 2003 ئابڵوقەی نێودەوڵەتی لەسەر حكومەتی عێراق بو، ئەمە وایكرد بەرژەوەندی و ئاڵوگۆڕە ئابوورییەكانی توركیاش بكەوێتە مەترسیەوە، زۆر سەرچاوە زیانەكانی توركیا بە (54) پەنجاو چوار ملیار دۆلاری ئەوكاتە ئەخەمڵێنن.
دووەم: توركیا لە ژێر كاریگەری ئێجگار گەورەی جیوپۆڵەتیك دایە، زێدەڕۆیی نییە بڵێین جیوپۆڵەتیك توركیای كردووە بە حاڵەتێكی تایبەت لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، بۆیە زۆر جار هەر ڕووداوێك لەناوچەكە لە سفرەوە توركیای گەیاندووەتە لوتكەو، بە پێچەوانەشەوە لە لوتكەوە بەخێرایی خلۆری كردۆتەوە بۆ خواری خوارەوە. بۆیە زۆرجار وەزارەتی دەرەوەی توركیا ناتوانێ پێشبینی بۆ ڕووداوەكانی ناوچەكە بكات، چونكە یەكێك لە بنچینەكانی بیركردنەوە لە سیاسەتی دەرەوە كاریگەری پێگەی جوگرافیایە بەسەر سیاسەتەوە، وە جوگرافیایە بەسەر ئابورییەوە. یانی نوخبەی سیاسی و بیركەرەوەكان لە توركیا لە هەر «ڕووداو- Event»ێك ئەترسن. مەسەلەن: توركیا زۆر پارتی دیموكراتی كوردستان بە گرنگ ئەزانێت بۆ خۆی، لە ئێستاو ڕابردووشدا زۆر پێگەو كەسێتی نێچیرڤان بارزانی یان پێ بەسەندە، لە بەرئەوەی وەك خۆیان هەندێ جار نەیانشاردۆتەوە، ڕەنگە سبەی ڕووداوێك ڕووبدات پەكەكە یان هەر هێزێكی تر بێتە پێشەوە كە دڵخوازی ئەوان نەبێت، ڕەنگیشە باشتریش بێت لەوان، بەڵام لە ڕووداوەكە ئەترسن.
هەتا ئەو ڕۆژەی بەهاری عەرەبی ڕوویدا توركیا پێشبینی بۆی نەكردبو، ڕوویداو هەموو هاوكێشە ناوچەییەكانی بۆ توركیا بە نێگەتیڤ گۆڕی. تەنانەت چونكە توركیا ئەزموونێكی زۆری لەگەڵ سەرۆكی كابینەی نۆ « مەسرور بارزانی» نییە لەمیش ئەترسێ، بۆیە لەسەر مێزی بلاكجاكەكە قوتویوكی تری كردۆتەوە ئەویش پەیوەندی گەرموگوڕە لەگەڵ بەغدا.!.
ساڵی 2003 ڕژێمی سەددام حوسەین لە عێراق ڕووخا، سەددام حوسەین ئەگەرچی وەك توركەكان سووننە بو، كەچی گوێڕایەڵی نە توركیاو نە هیچ وڵاتێكی ناوچەیی نەبو. لەگەڵ ئەوەشدا بۆ توركیا ڕووخانی سەددام كارەساتێكی ناوچەیی بو؟. چونكە نوری مالیكی هات (8) هەشت ساڵ سەرۆكوەزیران بو، بەهۆی نزیكیەكەی لە ئێران هەموو خەونەكانی توركیای لە عێراق لە گۆڕنا. دوای ئەوەش حەیدەر عەبادی بو بە سەرۆكوەزیران دیسان نەیهێشت خواستەكانی توركیا لە عێراق بەدی بێت.
سێهەم: ئێستاش كە ساڵی (2019) یەو دۆخێكی تازە هاتۆتە ئاراوە، سێ سەرۆكایەتی نوێ لە عێراق هەیە، لەماوەی (4) مانگدا سەرۆك كۆماری عێراق دوو جار سەردانی توركیای كردووە. سەركوەزیرانی عێراق « هادی عەبدلمەهدی» یش جارێك سەردانی توركیای كردووە، وەزیری دەرەوەی توركیا جارێك هاتۆتە عێراق، بڕیاریشە كۆتایی ساڵی (2019) سەرۆك كۆماری توركیا « ئەردۆگان» سەردانی عێراق بكات، ئەمە بۆ ؟. لێكەوتەیەكی ئەمە لەسەر حیسابی بنكۆڵكردنی كیانی هەرێمی كوردستانە لەلایەن سەرۆك كۆمارەوە، ئەوەتا بەشدارو ئەندازیارە لە بریاری كردنەوەی مەرزێك « سنورێكی ووشكانی هاتوچۆیە» لە سنوری حكومەتی عێراقەوە بۆ توركیا. بێگومان ئەمەش سەرەتا لێدانە لە مەرزی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل، دواجاریش لێدان و بەرگرتنە بە هێڵی بۆڕی كوردستان و، ئەگەری بەهێزیش ئەوەیە وابكەن لە قەتەرەوە بەناو خاكی عێراق دا هێڵی نەوت ببەنە توركیا. دیارە هەرێمی كوردستان سنورێكی جوگرافی دیاریكراو و بەفەرمی نوسراوی نییە، ئەمەش وا ئەكات بۆردومانەكانی توركیا و بە ناحەق شەهیدكردنی خەڵكی سڤیل لە خاكی عێراق دا حكومەتی عێراق بەرپرس بكا لە هەڵوێست نواندن، گوایە خەڵكی سنوری ڕانیەو باڵەكایەتی و ئامێدی عێراقی نین؟!. ئەوانەی لە حورمەتی خۆیان ناترسن بۆ وەرگرتنی پلەو پۆست هەرگیز متمانەیان نییە شكۆی نەتەوەكەیان بپارێزن.
چوارەم: بە پێی دوا ئامارو زانیاری (11) یانزە بنكەی سەربازی توركیا لە خاكی هەرێمی كوردستاندان، واتە لە خاكی عێراقدان بە بیانوی لێدان لە پەكەكە، توركیا هەقی خۆیەتی سنورەكانی خۆی بپارێزی و كون و كەلەبەرەكان بگرێت. بەڵام ئەم سەردانانەی سەرۆك كۆماری عێراق و گەرمو گوڕییە بەپلەی ئیمتیاز ئەوەیە كە توركیا هەوڵ ئەدات بونی ئەو (11) یانزە بنكە سەربازییەو جێگیربونیان بە یاسایی بكات لە عێراقەوەو، یاسایەكی نوێی بۆ دەربكەن (ئەوەشیان لەسەر حیسابی خاكی كوردستان)، ئەمەش لە كاتێكدایە خەڵكی بەسرە دوو ساڵە ناڕەزایەتی دەرئەبڕن ئاوو كارەبایان نییە، كەچی ڕێبەرانی عێراق لە هەوڵی ئەوەن یاسا بۆ هێزی بێگانە دەربكەن لەناو خاكەكەی خۆیاندا.!. لەكاتێكدایە (600) شەش سەت هەزار دۆنم زەوی كشتوكاڵی بەهۆی گرتنەوەی ئاوی دیجلەوە بێ كەڵك بون و عێراق كەوتۆتە بەر مەترسی ( بەبیابانبون- Desertification).
پێنجەم: مەسەلەی توركیاو نەوتی قورس و مامناوەندی كوردستانە كە پرسێكی ئێجگار ستراتیجیە، بەڵام توركیا بە ڕووكەش ئەیەوێ وای نیشان بدات كە پرسی پەكەكە بۆ ئەو یەكەمەو پرسی ووزە دووەمە. توركیا لە ساڵی 2016 بایی 60 ملیار دۆلار نەوت و غازی سروشتی كڕیوە، بە پێی پەیمانگەی ئاماری توركی (TÜİK) توركیا بۆ هاوردەكردنی ووزە (نەوت و غاز) لە ساڵی (2018) ەدا (42,99) ملیار دۆلاری خەرجكردووە، ئەمەش ئەكاتە (19,2%) ی بودجەی ئەو وڵاتە. بەگشتی توركیا ساڵانە لە نێوان (50 - 60) ملیار دۆلاری پێویستە بۆ هاوردەكردنی غازی سروشتی بە پلەی یەك و ئینجا نەوت لە هەر یەكە لە ڕووسیا كە (52.94%) ی پێدوایستی غازی توركیا پێك ئەهێنێت و پڕی ئەكاتەوە، دوای ئەو ئێران (16.62%) ی پێداویستی غازی توركیا (ئەمە بێجگە لە نەوتی خاو) پێك ئەهێنێت، وە هەروەها ئازەربایجان و نەیجیریاش بەشێكن لە پڕكردنەوەی پێداویستیەكانی ووزەی توركیا. لە ساڵی (2019) ەدا پێشبینی ئەكرێت بڕێكی زۆر زیاتر لە بودجەی توركیا بۆ كڕینی نەوت و غاز بێت لەدەرەوە، ئەمەش لەبەرئەوەی ئەو وڵاتە خواستە نێوخۆییەكانی بۆ سوتەمەنی و بەنزین و كارپێكردنی كارگەكانی و تادوایی زیادی كردووە، هەروەها نرخی نەوتیش بەرزبۆتەوە. ئێ لەهەمان كاتدا توركیا چۆتە ژێر باری سزا ئابوورییەكانی ئێران لەلایەن ئەمریكاوە، ئایا چۆن جێگەی ئەو نەوتە خاوە پڕ بكاتەوە كە لە ئێرانەوە پێشوتر هاوردەی ئەكرد؟. ناتوانێ لە سعودییەوە هاوردەی بكات چونكە كێشەی سیاسی قووڵیان لە نێواندا هەیە. ناتوانێ وا بە خێرایی لە قەتەرەوە هاوردەی بكات. تێچوویەكی زۆری ئەوێ لە ڕووسیاوە هێڵێكی نوێ بۆ نەوت ڕابكێشێت، هەروەها كۆمپانیای تـۆپراشی توركی (Tüpraş) كە تەواوی پاڵیۆگە نەوتیەكانی توركیای دیزاین كردووەو بەڕێوەی ئەبا، ئەو پاڵیوگانەی وا دروستكردووە كە تەنها نەوتی قورس بپاڵێون، ئەگەر توركیا ناچار بكرێت هەر جۆرێكی تر لە نەوت هاوردە بكات ئەبێت كۆمپانیای ئۆپراش هەڵوەشێنێتەوە یان سەرلەنوێ جێگیری بكاتەوه، كەواتە نزیكترین و گونجاوترین ڕێگە نەوتی مامناوەندی و قورسی هەرێمی كوردستانە.
دواجار، توركیا ووزە لە شەرعیەتی مێژوویی خۆی وەرئەگرێ لە عێراق، كاتێك دوای یەكەمین جەنگی جیهانی میراتی پیاوە نەخۆشەكە « ئیمپراتۆریەتی عوسمانی» لەنێوان ئیمپریالیزمی بەریتانی و فەڕەنسی دا دابەش كرا، ویلایەتی بەسرەو بەغداد و موسڵ پێكەوە لكێنران و لەژێر ئینتیدابی بەریتانی دا دەوڵەتی عێراق دروست بو. هێشتا توركیا هەوڵەكانی لە چنینی تەونی خۆیدایە لە كەركوك و موسڵ و ناوچەكانی تر. بەڵام ئەمە بۆ توركیاش بێ ڕێگیریی نابێت، كارتی گەورەش بەدەست ڕێبەرانی كابینەی نۆی حكومەتی هەرێمەوەیە.
فەرمانڕەوایەتی ئاكپارتی بەڕێبەرایەتی ئەردۆگان لە ئیتنۆ- نەیشناڵیزمەوە بەرەو ئیسلامگەراییەكی دەستەڵاتخواز خۆی وەرچەرخاندووە، بەرئەنجامی ئەم سیاسەتەش توركیای والێكردووە كە نەهێڵن لە هیچ شوێنێكی دەریای ناوەڕاست دا هیچ ڕۆڵێكی هەبێت، لە یۆنانەوە بۆ میسر بۆ ئیسرائیل بۆ قوبرص ڕێككەوتنی گەورە گەورەیان هەیە لەسەر پرسی هێڵەكانی ووزەی دەریای ناوەڕاست، هەندێ لە تینك تانكەكانیان بانگەشەی ئەوە ئەكەن هەرێمی كوردستان و نەوت و غازەكەی بگەیەننە دەریای ناوەڕاست و بیكەنە بەشێك لەو كوتلە گەورەیەی ووزە كە ئێستا ئەو وڵاتانە سەرقاڵن پێوەی بە بێ ئەوەی هێڵی نەوت و غازەكەی بە خاكی توركیادا تێپەڕبێت، ئەمەشیان ناوناوە ستراتیجی دەوردانی ئەردۆگان.

زۆرترین بینراو