هاودیان –لە مێژووی میرانی سۆراندا

فازل هاودیانی

 

زۆربەی مێژوونوسان یەك دەنگن لەسەر ئەوەی میرنشینی سۆران میرنشینێكی كوردییە و كەسایەتیەكی بەرچاوی گوندی (هاودیانە) بە ناوی ( میركەلۆس) كە ئەم میرنشینەی دامەزراندوە، دوای ئەو كورە گەورەكەی میر عیسا فەرمانڕەوای و دەسەلات دەگرێتە دەست و مرۆڤێكی ئازاو خۆشەویست و بیر فراوان بووە خەڵك خۆشیان دەویست یەكەمین كەس بووە لەو سەردەمەی نێوان سەدەی (14) بۆ (15)دا خەڵكانێكی زۆری لە دەوروبەری خۆی كۆكردەوە و پەلاماری رواندزی داو لەو خەڵكانەی پاك كردەوە كە ئاستنەگ و كێشەیان بۆ خەڵك دروست دەكرد. میر عیسا لە قەلاتی باوكی كە لەسەر ئەشكەوتی هاودیانێ بوە بەناوی قەلاتی میری (كەلۆس) لە وێ دا فەرمانڕەوای سنوری سۆرانی كرد، بنج و بنەوانی میری سۆران دەگەرێتەوە سەر (میر كەلۆس) كە ئەم میرە سێ كوری هەبونە بەناوی ( عیسی – أبراهیم وەیسی ) مێژوونوسی شاری هەولێر (زبیر بیلال أسماعیل) باس لە قۆناغەكانی پایتەختی میرانی سۆران دەكات كە سەرەتا لە ( هاودیان -دوین –حریر- شەقڵاوە –خەلیفان- هەولێر - رواندز) هەرچی( رواندزە) بە پایتەختی میرانی سۆران لە مێژوو تۆماركراوە وەكو بەرچاوترین و بەهێزترین بە تایبەتی سەردەمی پاشای گەورە ( میر محمد) ، بۆ نوسینی مێژووی میرانی سۆران كەس ناتوانێ فەرامۆشی ( هاودیانێ) بكات لەبەر هۆكارەكانی سەرەوە لەم گوندەدا ( تەمەرخان) بەگ كە مامی ( پاشای گەورەبوو) فەرمانڕەوای هاودیانی دەكرد جا ئێستا ئەوەی لەم گوندەن رەچەلەكیان دەگەرێتەوە سەر (تەمەر خان بەگ) لەم سنورەدا چەندین شوێنەواری مێژووی و شوێن بە ناوی میرەكانن ( ئەشكەوتی میری - كانیەمیر- قەڵاتی میری- گۆرستانی بەگزادان- جۆگامیرا) لە مێژووی میرانی سۆراندا هاودیان وەكو مەڵبەندێكی زیندووی ئەو سەردەمە رۆل و كاری گەری خۆی هەبووە .
ئالای میرانی سۆران لەسەر قەلاتێ میری لە هاودیانێ بەرز كرابوەوە كە ڕەنگی ( رەش وسپی ) بووە لە پێستی (پڵنگ) دروستكرابوو زۆربەی رۆژانی شەر و جەنگ ئەم ئالایە هەڵدەگیرا ئالای میرانی سۆران هەر زوو دەناسراوە وەكو رەمزی سۆران بێجگە لەمانە جێ ی دلخۆشیە كە ئەو میرنشینیە هەموو بنەمای دەولەتی تێدابووە وەكو ( كارخانە- ئالا- سوپا- بازرگانی- سنوری دەستەلات)( مارخۆی هاودیانێ) یەكێ بووە لەسەر لەشكرەكانی میرانی سۆران و خانەو خۆی مالی میر محمد پاشای گەورەبوو كتێبی ( لیرەك لە گەنجینەی نەتەوەی كورد) فتوای مەلای خەتێ لە هاودیانێ كراوە ، لە ساڵی 1837ی زاینی كە ئەو كات لەشكری عوسمانی 800 هەشت سەد چەكداری لەم گوندە نیشتەجێ كردبوو بەسەر پەرشتی (محمد رشید پاشا) وە لە هەمان كاتدا (شەمام ) كە ژنێكی هاودیانێ بووە رۆلی بەرچاوی لەسەردەمی ( پاشای گەورە )هەبووە وەكو ژنێكی تەكبیر كەرو بیرۆكە جوان سەردانی میری سۆرانی دەكرد میریش راوێژی پێ دەكرد دوای شەهید بوونی كوری شەمامێ لەشەری ( میری سۆران و تەمەرخان بەگ ) 1815 قۆنگرە لە رواندوزێ دروست كران بۆ پاسەوانی وچاودێری شەمام داوای لە میری سۆران كردقۆنگرەیەك بەناوی شەمام بكرێ پاشای گەورەش بە داخوازی شەمامێ رازی بوو قۆنگرەی ناو نا شەمام هەرچەندە لەسەر ناونانی بۆ چونی جۆراو جۆر هەیە بەلام كۆی نوسەر و مێژوو نوسان كۆكن كە (شەمام) خەڵكی ( هاودیانێ یە) ئەو (7) ئاشەی كە كوتبونە بەر لێشاو وێرانكاری و تێكدان بەرفەرمانی ( پاشای گەورە) نۆژەن كرانەوە خەڵكی گوند فەراح نایەكی تەواوی ژیانیان بۆ دروست بوو كاروباری رۆژانەیان جێ بەجێ دەكرد و باری ئابوری خەڵك بەرەو باش چوو زۆرێك لە نوسەرانی مێژوو تەنها دور بە دوری یان گێرانەوەی نوسراویان دوبارە كردوەتەوە گەرچی هەموو تەوەرێكی مێژووی وردبینی دەوێت بۆ ئەوەی نەكەوێتە بەرتیری رەخنە زۆر باس لەوە كراوە كە میر كەلۆس لە هاودیانێ گاوان بووە وەیان فتوای مەلای خەتێ لە هاودیانێ نەبوو وە یان قۆنگرەی شەمامێ بە ناوی كوری شەمامێ هاودیانێ نەبووە گەر چی نوسەران زۆر جار بەرێ لادان دەرۆن ، دیقەتی ورد و پەلەنكردن و پشوو درێژی بۆ دەستكەوتنی سەرچاوەكان ئامانجی دروست و بەلگەیت پێ دەبەخشێ مێژووش وەكو خۆی دەنوسرێتەوە گەرچی هەموومان دەزانین دوژمنانی میللەتەكەمان بالا دەست بووە لە شێواندنی مێژووی كورد بۆ ئەوەی لە ناو دلی تاكی كورد گومان دروست بكات لە مێژووی دەولەتی عوسمانی ناوی كورد نەهاتوە هەرچی نوسەرە عەرەبەكان بوونە وایان پیشان دەدا كورد بە ڕەگەز بە عەرەب پیشان دەدەن چونكە لە بیرۆكەی ئەوان جگە لە خۆیان هیچ نەتەوەیەكی تر نی یە، بۆیە ئاوردانەوە لە مێژووی میللەتەكەمان ئاوێنەی ڕاستەقینەی گەلەكەمان بێدەبەخشێ، بۆیە هاویدان لە مێژووی میرانی سۆران وەكو نموونەیەكی زیندوو شۆرشگێری و سەرهەڵدان وەسف دەكرێ و ناسراوە تەواوی مێژوو نووسان ئەمەیان نوسیوە وەكو راستیەكی مێژووی .
سەرچاوەكان:
- میرانی سۆران، حسین حوزنی موكریانی.
- تاریخی كورد و كوردستان ، ئەمین زەكی بەگ.
- رواندز- مێژوو بیرەوەرییەكان ، صالح محمد صالح.
- هونەر لە رواندزێ- زرار محمد صدیق.

زۆرترین بینراو