Share on facebook
مێردین.. میرێ‌ قەڵایان
هەینی, 14 ئەیلول 2012 14:59

حوسيَن مستةفا

ZKW: بۆ دووەم جار، كە ژیان لەسەر زەمینی پاك‌و بەرینی كوردستان چرۆی كرد‌و مرۆڤایەتی دوای تۆفانەكەی حەزرەتی نوح، ژیار‌و شارستانییەتی نوێی لەسەر ترۆپكی مەڵبەندە دڵڕفێن‌و بەرزەكەی جودی دەست پێكردەوە، ئەوكات تەواوی زەوی نوقمی ژێر ئاو كەوتبوو، لەوێ‌ رۆژێوە تا ئەمڕۆ، ئەو مەملەكەتە بۆتە جێی سەرنج‌و چاوتێبڕینی نەتەوە‌و میر‌و پادشایان، هەركەسەی خۆی دەست ئەستوور بینیبێ‌، هەوڵی گرتن‌و كۆنتڕۆڵ كردنی ئەو مەملەكەتەی داوە‌و شەڕی خوێناوی هەڵگیرساندووە. مێردینیش مینا بابان‌و سۆران‌و موكریان‌و بۆتان‌و..تد، كەوتۆتە بەر شاڵاوی دوژمنە جۆراوجۆرەكان. بەر لە سەردەمی حەزرەتی مەسیح، ئاسووری‌و فارسەكان شەڕی خوێناوییان تێدا كردووە، دەمێكیش بە دەست رۆمەكانەوە بووە، بە هاتنی ئایینی ئیسلامیش، لەسەردەمی عومەری كوڕی خەتاب دەستیان ئیسلام دەستی بەسەر شارەكەدا گرتووە. كوردەكانیش لە سەردەمی مەڕوانییەكان بە باشترین شێوە حوكمڕانی ئەو شارەیان كردووە، تا دواتر لە سەردەمی سەلیم خانی كوڕی بایەزید دا، بە هاوكاری ئیدریس بەدلیسی، كەوتۆتە ژێر كۆنتڕۆڵی عوسمانییەكان.
خانووەكان وەك مرواری سپی ‌و  زەرد دەدرەوشێنەوە
لە زووەوە بە " میرێ‌ قەڵایان" ناودار بووە، چونكە قەڵا بەرز‌و عاسێكانی، كە بەسەر تەواوی رێگاو بانەكانی دەوروبەردا دەڕوانن، لەسەر چیایەكی بڵند دروست كراون، لە مێژوودا زۆر میر‌و پاشا ویستوویانە بیخەنە بن دەستی خۆیان، بەڵام لە مەتەرێزی میرێ‌ قەڵایان بەرگری سەخت كراوە. مێردین، كە ماردۆن، میردە یان ماردەشی پێگوتراوە، یەك لە ناودارترین ‌و كۆنترین باژێری میزۆپۆتامیایە. لە باشووری قەڵاوە، لەسەر تەپۆلكەی شاخ، شار بە شێوازی كوردانە دروست كراوە، خانووەكان بە بەردە سپی‌و زەردەكانەوە، كە وەك مرواری دەدرەوشێنەوە، چین چین لەسەر یەك دروست كراون‌و پێكەوە بەستراون، بەجۆرێك كە تەواوی بانەكان بەسەر هەیوان‌و ژوورەكانی خوارێ‌‌و خانوو بەسەر خانووی دراوسێ دادەڕوانن، بێ‌ ئەوەی رۆژێ‌ لە رۆژان بووبنە مایەی هەراسان كردنی یەكتر. بەپێچەوانەوە ئەو تێكبەستنەوە‌و پاڵ وەیەكتر دانە، زیاتر لە یەكتری نزیك كردوونەتەوە‌و ئولفەت‌و خۆشەویستییان بۆ یەكتر زیاتر بووە. ئەو شێوازەی بیناسازییە لە زۆرێك لە دەڤەرە جیاجیاكانی كوردستانەوە بەرچاو دەكەوێت، وەك لە هەورامان ‌و رواندز ‌و ئاكرێ‌‌و رۆست‌و....تد.
زیاتر لە نیوەی خاكەكەی، شاخە
مێردین سنوورێكی بەرفراوانی هەیە، بەڵام زیاتر لە نیوەی سنوورەكەی شاخن، وەك ئالام، زیارەت، دیبەك، تورجەل‌و پۆزێ‌ بیرا، ئەوەی تر دەشتایی‌و گرد ‌و گردۆڵكەیە. لە دەشتە بەناوبانگەكانیشی دەشتی قۆسەر ‌و مێردین‌و نسێبینن، كە گەیشتوونەتەوە یەكتر‌و بە گەلی خابوورێ‌ بەستراونەتەوە، گرنگترین رووبارەكانیشی رووباری دیجلە، بوخور، چاچان‌و گوموشن، بە ئاوی فێنك ‌و سازگار بەناوبانگە، هەواكەشی بە هاوینان گەرم‌و زستانانیش ساردە، لە بواری كشتووكاڵدا پشت بە چاندنی گەنم‌و نیسك‌و نۆك‌و پەمۆ‌و ترێ‌ دەبەستن. ناوچەی مێردین فۆسفات‌و چیمەنتۆی تێدا بەرهەم دێت. هەرچی سەبارەت بە سنوورەكەیەتی، ئەوا لە باشوورەوە بە قامیشلۆ‌و عامودێ‌، لە رۆژهەڵاتەوە بە شەرناخ، لە باكوورەوە بە ئامەد ‌و ئێلیهێ‌، لە رۆژئاواشەوە بە ریحا بەستراوەتەوە. ژمارەی دانیشتووانی نزیكەی 850000 كەس دەبێت، قەزاكانی ماردین بریتیین لە ( قۆسەر، نسێبین، میدیاد، میهسەرت، دێریكا چیایێ‌ مازی، شەمرەخ، كەربۆران، ستەور ‌و ریشمیل).
كەو .. یەك لە هاوەڵە هەمیشەییەكان
سامانی گیانەوەری كەمی تێدایە، ئەوەی زۆر پێیەوە ناسرابێ‌ رێوی‌و كەروێشكە، هەرچی سەبارەت بە باڵندەی كێوییە، ئەوا ناوچەكە بە كەو زۆر بەناوبانگە‌و زۆرترینی دانیشتووانی ناوچەكە كەوی ماڵییان هەیە. ئەوان كەو بۆ جوانی‌و قاسپە خۆشەكەی ماڵی دەكەن، جار جاریش لە وەرزی راوی ماكەودا، راوچییان خۆیان‌و دەسكەداوەكانیان، بەرەو زۆزان ‌و لووتكە بەرزەكانی ئالام‌و زیارەت ‌و تورجەل هەڵدەكشێن‌و لەسەر كانیاوە سازگارەكان داوەكانیان دادەنێنەوە .
ساوار .... هاوژەمی مێردینیان
هەر ناوچەیەكی كوردستان بە جۆرێك خواردن ناوبانگی هەیە‌و كابانەكانیشیان تەواوی هونەری خۆیان لە لێنان‌و رازاندنەوەی سفرەی نانخواردن بەكار دێنن. كابانە جوانەكانی مێردین، بە كراس‌و فستانی جوانەوە، كە هەر لە بەژن‌و باڵای رێك‌و شمشاڵی ئەوان دێت‌و چارۆگەی سپی، یان كەتانی درێژ دەكەنە سەریان، ساوار‌و هەموو ئەو خواردنانەی لە ساوار دەكەونەوە، بە تام‌و بۆی كوردانەوە لێدەنێن. بە تایبەتی ساواری بە دارچین‌و ساواری بە باینجان، زەڵاتەی بە هەنار، شۆربای ماست، رشتە‌و كوببە، سەروپێی كوڵاوی دەستی كچە جوانەكانی مێردین، تامەزرۆیی مرۆڤ بۆ چێشت‌و خواردنی كوردەواری زیاد دەكەن.
نەتەوەی جیا  ‌و  ئایینی جیا
زۆرینەی دانیشتووانی مێردین كوردی موسڵمانن‌و سەر بە مەزهەبی حەنەفی‌و شافیعین, مزگەوتی منارەبەرز هەر لە دوورەوە شایەتی زۆرینەی موسڵمانان لێ‌ دەدەن، لەگەڵ هەندێش چەندین دێر ‌و كڵێسای كۆن دەبینرێن، كە گوزارشت لە بوونی كەمایەتییەكی كریستیان‌و ئەرمەن‌و ئێزدی دەكەن. مێردین شارێكی فرە نەتەوەیە‌و ژیان لەوێ‌ بە ئاسوودەیی دەگوزەرێ‌، نەتەوەكانیشی بریتین لە كورد، عەرەب، سریانی، ئەرمەنی. وێڕای مزگەوتەكانی، بۆ ئەوەی زمان ‌و ئایین‌و كۆمەڵەی جیاجیای ماردین جێی خۆیان لە پڕۆگرامی یونسكۆ بگرن، سەریان لە یونسكۆ دابوو، ئەوانیش دوای لێكۆڵینەوە، بڕیاریاندا ماردین وەك ئەندام بخەنە رێزی شوێنە پارێزراوەكانی جیهان، دوای ئەندام بوونیشی، شارەوانی ئەو شارە بڕیاریدا كە رێگری بكات لە تەشەنە كردنی بێ‌ پلان، بۆ ئەم مەبەستەش پرۆگرامێكی تایبەتیان دانا.
گەرماوە سروشتییەكان بۆ چارەسەری
كەم دەڤەر‌و مەملەكەتی كوردستان هەیە كە شوێنەواری دێرین، یان تاڤگە‌و هاوینەهەواری دڵڕفێنی لێ‌ نەبێ‌. بۆیە خاكی كوردستان، جگە لە سامانی زۆر‌و زەوەندەی ژێر زەوی، بە یەكێك لە دەوڵەمەندترین شوێنی گەشتیاری دێت، ئەگەر كارئاسانی‌و خزمەتگوزاری بگەیەندرێنە تەواوی شوێنەوار‌و هاوینەهەوارەكان، ماردینیش بەدەر نییە لە شوێنەوار‌و دیمەنی جوان، ئەوەتا تاڤگەی چاخچاخ وەك شوێنێكی گەشتیاری لە ناوچەكەدا سوودی لێ‌ دەبینرێت‌و دیمەنێكی رازاوەی بە ناوچەكە بەخشیوە، لە شوێنەوارە هەرە دیارەكانیشی، قەڵاكانی مێردین، كە وەك پێشتر ئاماژەمان پێدان‌و بە میرێ‌ قەڵایان ناوبانگیان هەیە، مزگەوتە دێرینەكانی ناو شار، كە گومبەز ‌و منارە بەرزەكانیان تا ئێستاش هەر بەسەر شاردا دەڕوانن، دێر‌و كڵێسا نەخشاوەكانی كریستیان‌و ئەرمەن‌و ئێزیدیەكانیش شوێنەواری دیكەی گرنگی گەشتیارین، كە شایەدی بۆ بەیەكەوە ژیانی ئایینی‌و نەتەوەی جۆراوجۆر لێ‌ دەدەن. هەرچی سەبارەت بە گەرماوە سروشتییەكانی كەربۆرانێ‌ یە، ئەوا ئەو گەرماوانە كە لە زەویدا هەڵدەقوڵێن پلەی گەرمییان  %40 ە‌و گەشتیاران بۆ نەخۆشییەكانی پێست‌و رۆماتیزم بەكاری دێنن، بەمەش بۆتە جێی سەرنجی گەشتیاران‌و دەردەداران.

- بۆ گۆڤاری (كۆوار) ئامادەكراوە.