Share on facebook
بۆچوونی پڕۆفیسۆر و سیاسەت مەدارانی جیهان لەسەر سەربەخۆی كوردستان
چوار شەممە, 27 ئەیلول 2017 08:40

 

ریفراندۆمی 25 سێپتێمبەری كوردستان، بابەتیگی گرنگی ئەمرۆی گۆرەپانی سیاسی گێتییە، لەسەر ئاستی جیاجیا و لەشوێنی جیاجیا قسەی لەبارەوە دەكرێت. هەندیك لە پسپۆرانی بواری

كۆمەڵناسی ئۆكراینی لەبارەی ئەو پرسەوە بۆچوونی پۆزەتیڤیان هەیە، زاركی كرمانجی هەوڵیداوە دەنگی ئەو دۆستانە بگەیەنەتە گەلی كوردستان.


ئامادەكردنی:

د. زیرەك عەبدوڵلا


پرۆفیسۆری بواری كۆمەڵناسی و سەرۆكی بەشی فەلسەفە و كۆمەَلناسی لە زانكۆی لۆگانسكی نیشتمانی ئۆكراینی ئیلیا فیۆدۆرۆڤیچ كۆنۆنۆڤ

پێموایە كورد گەورەترین گەلە لە جیهاندا كە وڵاتی سەربەخۆی خۆیان نییە، ئەمەش شتیكی نادادپەروەرانەیە، پێویستە كۆمەلگای نیودەولەتی ئەوپەڕی توانای خۆی بخاتە گەڕ, تاوەكو كورد وڵاتی سەربەخۆیی خۆی هەبێت، و بەبێ هیچ ئاستەنگێك بتوانێت پێشبكەوێت.

چارەسەركردنی كیشەی كورد دەشێت ببێتە رێگرێك لەپێش بڵاوبوونەوەی تیرۆر لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی.  پێشمەرگەی كور سەلماندی بەهێزترین لایەنە كە لە دژی داعشدا جەنگاوە. بێگومان راگەیاندنی سەربەخۆیی تەنها هەنگاوی یەكەمە بەرەو بەواقیعیبوونی سەربەخۆیی گەشەسەندن. پێویستە بیر لە مۆدێلێكی ئابووری ئەكتیڤ بكرێتەوە، كە كۆكراوەی نێوان هەلی گەشەسەندنی ئابووری و مسۆگەركردنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی بێت، پێویستە بیر لەو گۆڕانكارییانە بكرێتەوە، كە بەسەر بونیادی كۆمەڵایەتی دێت، تا بتوانێت سنوورێك بۆ پێشبركێی خێلەكی دابنێت. لە داهتوودا بەشداری لە دەستەبەركردنی یەكسانی بۆ هەموو هاوڵاتیانی دەوڵەتی كوردستان بكات.

پێویستە دەوڵەت رێگای سیكۆلار بۆ گەشەپێدان بگرێتەبەر، لە یەكسانی مافەكانی پیاو و ئافرەت، لە گەشەپێدانی زانست و تەكنۆلۆژیای باڵا. ئەگەر ئەمە بەو شێوەیە بێت، ئەوا داهاتوویەكی باش چاوەڕوانیانییە، بەڵام ئەگەر لە دەوڵەتی تازەدا رووبەرووبوونەوە خێڵەكی سەرهەڵبدات لەپێناو ئەوەی ئەم،  یان ئەو  خێل دەستبەسەر دەسەڵاتدا دەگرێت، ئەوا دابەشبوونی سەروەرت و سامانەكان قووڵتر دەبنەوە، لەوكاتەشدا سەربەخۆیی دەشێت ببێتە هۆی بێهیوای توێژێكی زۆری هاووڵاتییان.


د. ناتالیا ئەنەتۆلیڤنە كروپێنینا، پەیمانگای باڵای پێگەیاندنی مامۆستایان.

- من لەكوردستان بووم، ژیانێكی ئاشتی و هێمن، گەشەسەندنی خێرای شارەكان، جوانی لەرادەبەدەری سروشت و میواندۆستی خەڵكم بینی.

- گرنگە تێبینی بكەین كە ئاراستەی گەشەی جیهانی لە رۆژگاری ئێستادا بریتییە لە كۆتایهێنان بە داگیركاری  گەلان و مافی چارەی خۆنووسین، ئەم ئاراستەیە ناشێت گەلی كورد ببرێت و فەرامۆشی بكات.

25 سێپتیمبەر لە كوردستانی عێراقدا راپرسی لەبارەی پرسی سەربەخۆی دەكرێت، ئەگەر كوردەكان بە پۆزەتیڤ دەنگ بدەن، ئەوە دەبێتە سەرەتایەك بۆ دەوڵەتێكی نوێ كە چەندین سەدەیە كوردەكان لێی بێبەشكراون.

گرنگی ئەمە بریتییە لە چارەسەركردنی كێشەی كورد، بە ناوەڕۆكی كوردستانێكی سەربەخۆ و زیندووكردنەوەی كولتووری نەتەوەیی و گەشەپێدانی. دانیشتوانی كوردستان ئەزمونی نەرێنی لەگەڵ حكومەتەكانی عێراق لەماوەی 100 ساڵی رابردوودا بینیووە، خەڵكی كوردستان رووبەرووی لەناوبردن و هێرشی كیمیایی كرایەوە، و پرنسیپی هاوبەشی لە وڵات ژێر پێخرا.  چارەنووسی كارەساتاوی نەتەوەیەك، كە ژمارەیان دەگاتە 40 ملیۆن كەس، جینۆسایدی فیزیكی و روحی، لەناوبردنی شار بە چەكی كیمیایی (شاری هەلەبجە)، پروسەی ئەنفال، ئەمانە ناكرێت و پێویستیش نییە لەدەرەوەی ئاگایی زانایان، كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و هەموو پێشكەوتنی مرۆڤایەتی بمێنێتەوە.

لەراپۆرتەكەی خۆیدا هیومن رایتس وۆچ لە ساڵی 1993 تێبینیكردووە كە زیاتر لە 50 هەزار كەس لەپرۆسەی ئەنفال لەسەر دەستی رژێمی بەعس كورژاوە، لەوانەیە لە 100 هەزار كەمتر نەبێت، بەڵام لەوكاتەوە تائێستا چەند سەرچاوەیەك ئاماژە بەوە دەكەن كە 182 هەزار كەس لەو پرۆسەیەدا كوژراون. لەناو كوژراونی ئەو پرۆسەیەدا نزیكەی 70% پیاون و تەمەنیان لە نێوان 15- 50 ساڵیدا بووە. لەو پرۆسەیەدا 90%ی كۆی گوندەكانی كوردستان و 20 شارۆچكەش وێرانكران. هەموو ئەوشتانە مومكین بوو، لەبەر ئەوەی كوردستان لەژێر چنگی عێراقدا بوو.لێرەدا ئەوەی زۆر گرنگە وتەی سەرۆك مەسعود بارزانییە كە دەڵێت (تاكە چارەسەری هەموو ئازارەكانمان و تاكە گەرەنتیەك بۆ نەهیشتنی دووبارە بوونەوەی كارەسات بریتییە لە هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیی).

زۆر لەزانایاینی ئۆكراینا پێیانوایە كە ئەوە بەغدادە دەستور و پرنسیپی هاوبەشیی پێشێل كردووە، هەر بۆیە گەلی كورد بریاری دەنگدانی بۆ سەربەخۆیی داوە، لەپێناو نەهێشتنی دووبارەبوونەوەی ئەزموونە فاشیلەكەی مانەوە وەكو بەشێك لە عێراقدا.

من لەكوردستان بووم، بینیم لەو ناوچەیەدا (كە ئامرازەكانی راگەیاندن باسی ناكەن)، ژیانێكی ئاشتی وهێمن، گەشەسەندنی خێرای شارەكان، جوانی لەرادەبەدەری سروشت و میواندۆستی خەڵك. جگە لە موسلمان، ئیزیدی، مەسیحی وكاكەیی ..و تاد بەیەكەوە بەبێ كێشە دەژین، من تێبینیم كردووە كە شوناسی كورد بریتییە لەوەی گەلێكی لێبوردەن.

پێموایە گرنگە تێبینی بكەین كە ئاراستەی گەشەی جیهانی لە رۆژگاری ئێستادا بریتییە لە كۆتایهێنانی تەواوی داگیركاری  گەلان، و مافی چارەی خۆنووسین، ئەم ئاراستەیە ناشێت گەلی كورد ببرێت و فەرامۆشی بكات. بەڵگەشمان رافراندۆمكردنە لە كوردستانی عێراقدا، كە ئێستا بێت، یان دواتر هەر دەبێتە هۆی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی.

گواستنەوە بۆ سەربەخۆیی مافیكی رەوا و سروشتی گەلی كوردستانە، هیچ دژپێكییەكی لەگەڵ پرنسیپی خودایی، یان مرۆیی نییە، لە ئۆكراینا باوەروایە كە گەلی كوردستان دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، ئیلتزاماتی هەر دەمێنێت بۆ بەهای كولتووری لەمێژینەی برایەتی و بەیەكەوە ژیانی ئەتنی و ئایینی جیاواز ، وە لە گوزارشتكردن لەئیرادە و پاراستنی مافەكانی هەموواندا.

د. ڤالیریخاڤیر زلۆتین، كۆلیژی ئەكادیمیا لە تەلئەبیب یاڤۆ

- لە كۆتاییدا كۆمەڵگای نێو دەوڵەتی رێزی دەرەنجامی ریفراندۆم دەگرێت و دانیپێدادەنێت.

من بەهەموو شێوەیەك لەگەڵ سەربەخۆیی كوردستاندام، ئیسرائیل یارمەتی كوردستان دەدات، بەڵام نازانم ئۆكراینا یارمەتی دەدات، یان نا.

دەزانم دەسەڵاتدارانی هەرێمی كوردستان داوای ریفراندۆمی سەربەخۆیی لە 25ی سێپتیمبەر دەكەن، بەڵام یاریزانە هەرێمی و نێو دەوڵەتییەكان هەڵویستی جیاوازیان لەوبارەوە وەرگرتووە، توركیا و ئێران بەتەواوی دژن، ئیسرائیل بەتەواوی لەگەڵییەتی.

بەلەبەرچاوگرتنی كێشەكان لەو ناوچەیەدا، بەتایبەتی لە سنووری نێوان عێراق و سوریا كە درێژییەكەی 600 كیلۆمەترە، زۆرینەی وڵاتانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی گرنگی بە پاراستی یەكپارچەیی خاكی عێراق دەدەن.

لەناو خودی كۆمەڵگای كوردیدا گرووپگەلێكی دژ بە ریفراندۆم هەن، كۆمەڵێك بڵاوكراوە ئیدی بڵاوكراونەتەوە، پێشبینیكردنی دەرەنجامی ریفراندۆم هیچ ئەستەم نییە. زیاتر لە 90% دەنگ بەبەڵی دەدەن.

دوای رزگاركردنی موسڵ لە دەست چەكدارانی دەوڵەتی ئیسلامی، دەوڵەتی ئیسلامی لەو ناچەیە لاواز بوو، هێزی شەڕكەری كوردی (پێشمەرگە) رۆلی گرنگی لەدژی گروپی داعش گێڕا، زۆر لە بەرپرسانی كورد پێیانوایە ئەمە مەوقیفی بارزانی لە دانوستاندنەكانی داهاتوو لەگەل بەغدا بەهێزتر دەكات. پرسی ناوچە كێشە لەسەرەكان پرسێكی ئاسان نییە.

راپرسی 25ی سێپتیمبەر هەر تەنها لە سێ پارێزگای (هەولێر، دهۆك و سلێمانی) بەرێوەناچێت، كە زۆنی كوردیان پێكدەهێنا و  بەهۆی جەنگی كەنداوی فارس لە ساڵی 1990 ئۆتۆنۆمییان بەدەستهێناوە.

بارزانی رایگەیاندووە كە دەنگدان لە پارێزگاكانی سنووری ناوچە كێشە لەسەرەكانیش دەكرێت، لە نەینەوا و كەركوك و دیالە. كەركوك شارێكی تێكەڵە لە پێكهاتەی جیاجیا، كورد، عەرەبی سوونی، توركمان و مەسیحی. ئەنجوومەنی پارێزگای كەركوك دەنگیداوە بۆ كردنی ریفراندۆم لەو پارێزگایەدا، عەرەب و توركمانەكان كۆبوونەوەكەیان بایكۆت كردووە، رایانگەیاندووە كە دەنگدانەكە دەستوری نییە.

پێموایە لە كۆتاییدا كۆمەڵگای نیودەوڵەتی رێزی دەرەنجامی ریفراندۆم، یاخود پلانی كوردی بۆ دامەزراندی دەوڵەتی تایبەت بەخۆیان دەگرێت، لە كۆتاییشدا بێگومان دانی پێدادەنرێت.

ئەمەش دەوەستێتە سەر ئەوەی تاچەند نەتەوەی كورد ئامادەیە بەرگری لە نیشتمانپەروەری خۆی بكات.