دەوری سرووشتی هەورەمان/ تەوێڵە بۆ شاعیرانی كورد
یەک شەممە, 08 تشرینی یەکەم 2017 19:35

ZKW : سوبحان شكۆ- تەوێڵە: شارۆچكەی تەوێڵە ناوچەیەكی )هەورامانی لهۆن(ە لە كوردستانی باشوور، ئەم ناوچەیە لە ڕووی ئیداریەوە سەر بە ناحیەی بیارەیە لە پارێزگای هەڵەبجە. جوانی سرووشتی ناوچەكە و زۆری باخ و باخات و كانیاوەكان شێوەیەكی جوانی و دڵڕفێنی بەخشیوەتە ناوچەكە. ئەم سرووشتە جوانەش كاریگەریی زۆری هەبووە لەسەر نووسەر و شاعیر و ئەدیب و مێژوونووس و پیاوانی ئایینی ناوچەكە، بۆیە زۆربەیان لە تێكست و نوسینەكانیاندا ئاماژەیان بە سەرنج راكێشی ناوچەكەیان داوە، وەك ( گۆران، عبدالرەقیب یوسف، عبدالرەزاق ، شاكر فەتاح ). كە گۆرانی شاعیر لە شعرەكانیدا سرووشت رەنگادانەوەیەكی زۆری هەییە و كاریگەری لەسەر سەبووە, وێرای ئەوەی كە سرووشتی هەورامان كاریگەری لە سەر زۆربەی شاعیرانی كلاسیك و رێبازی نوێی شیعریدا هەبووە.
شاد حەمە شەریف, خەڵكی ناوچەكەیە و لەم بارەیەوە، گوتی: "لە مێژووی رێبازی تەسەوفدا ئەم ناوچەیە پێگەیەكی دیاری هەبووە و بە ئەزهەری كوردستان ناوی براوە، دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بە زۆری میواندۆستن بەڵگەش بۆ ئەمە نەبوونی هیچ هۆتێل و مۆتێلێكە لە ناوچەكەدا. دانیشتوانی شارۆچكەكەمان خاوەن نەریتی جۆر بە جۆرن لەوانە زیاتر لە ٥٠ پەنجا ساڵە هیچ حاڵەتێكی دووژمنایەتی لەنێوان دانیشتوانی ئەم ناوچەیە نەبووە. دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بە دوورن لە گەلێك نەریتی دوا كەوتوانەی وەك: ژن بە ژن، گەورە بە بچووكی، كچدان لە بری خوێن، شیربایی. هەروەها پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان لەم ناوچەیە زۆر بە هێزن.
شاد زیاتر دەڵێت: "هەموو تاكێكی تەوێڵە دەبێت پیشەیەكی دەستی بزانێت بۆ ئەوەی پشت بەخۆی ببەستێت لە ژیانی، لە ڕووی دینداریەوە گەورەترین خانەقای ئەم ناوچەیە لە تەوێڵە دایە و بۆتە مەملەكەتی خۆشەویستی سەدان عەلامەی دینی وەك: (مەولەوی، شێخ سیراجەددین شێخ بەهادین، شێخ حیسام الدین، شێخ زیائەدین، شێخ عوسمانی سیراجەددینی دووەم) ئەم كەسایەتیانەش ڕۆژانێك ئەستێرەی گەشی دین بوون و لە تەواوی كوردستان مورید و تەكیە و خانەقایان هەبووە, ڕێ نوێنی خەڵكیان كردووە بۆ دینداری،
لەمانەش گرنگتر ئێستا خانەقای تەوێڵە خاوەنی موویەكی پێغەمبەری ئیسلامە، ئەم مووەش دیاری دەوڵەتی عوسمانی بووە بۆ ئەم ناوچەیە. دانیشتوانی تەوێڵە زۆر رێزی ئەم مووە دەگرن و دەی پارێزن، چونكە بە موڵكی خۆیانی دەزانن، خانەقای تەوێڵە شتێكی سەیرتری لێیە كە بە (كەشكۆڵ) ناودەبرێت، لە شێوەی فانۆسێكی جادوویی دایە و ڕەنگی قاوەیەكی تێرە، لە ناو ڕۆنی ورچدا كوڵێنراوە و تا ئێستا ماوە".
دەشڵێت، ئەم شارۆچكەیە ئەگەر بە وردی تێیدا بگەڕێیت بە سەدان شوێنەوارت بەرچاو دەكەوێت كە هەر یەكێكیان پێناسەی سەردەمەكەی خۆیەتی و ڕازێكی لە پشتەوەیە و هەموویان بەیەكەوە دەلالەت لە دێرینی ئەم ناوچەیە دەكەن، لە ڕووی مێژوویەوە لە ساڵی ١٩٢٨ز  قوتابخانە براوەتە ئەم ناوچەیە، لە ساڵی ١٩٣٥ شارەوانی لە ناوچەكە كراوەتەوە و لە ٢٦/٩/١٩٥٦ وەلیعهد/ عەبدولئیلاە، كە ئەوكات بەشێوەیەكی كاتی لە شوێنی مەلیكی عێراق بووە لەگەڵ چەند یاوەرێكی سەردانی ئەم ناوچەیان كردووە و لەلایەن خەڵكی تەوێڵە لە ماڵی لێپرسراوی ئەو كاتەی ناوچەكە (رەئیس محمد سان ئەحمەد) پێشوازی كراون، هەموو دێیەكەش بە فەرش و موج ڕازێنراوەتەوە، بۆیە دوای ئەم سەردانەی وەلی عەبدولئیلاە، كارەبا و ئاو بۆ ناوچەكە براوە.
لەلایەن خۆیەوە، نەبەز هەورامی نووسیار، باس لە تایبەتمەندی و مێژووی شارۆچكەی تەوێڵە دەكات: "ئەگەر هەر شوێنێك، شتێك بۆی ببێ بە تایبەتمەندیی ‌و ناوبانگی پێدەربكات، ئەوا تەوێڵە كۆمەڵێك تایبەتمەندیی هەیە كە بوون بە ناوبانگ بۆی، هێندێكیان تایبەتمەندیی ناوچەی هەورامانن بە گشتیی.
تەوێڵە هەر لە كۆنەوە مەڵبەندێكی گەورەی ئایینیی بووە، بە تایبەت لە سەروبەندی گەیشتنی تەریقەتی نەقشبەندی، بەوە بووە بە خاوەنی خانەقا ‌و زانستگەی گەورەتری زانستە شەرعییەكان، بە جۆرێك كە لە سەرانسەری هەموو كوردستان ‌و هێندێ لە وڵاتانی دەوروبەرەوە، ڕووی تێكراوە بۆ خوێندنی زانست ‌و پابەندبوون بە تەریقەت. گەورەترین كەسایەتی ئایینی لەو كاتە حەزرەتی (شێخ عوسمانی سیراجوددینی یەكەم )بووە، یەكەمین (خەلیفە)ی ڕێبەری ئەو تەریقەتە پایەدار (مەولانا خالیدی شارەزووریی) بووە.  پاش ئەویش كوڕان ‌و نەوەكانی تا سەردەمی (شێخ عوسمانی دووەم)، درێژەیان بە ئیرشاد ‌و كاروباری تەریقەت ‌و سەرپەرەشتی خوێندنگە ئایینییەكان داوە لە تەوێڵە و بیارە و ناوچەی دیكەی كوردستان. لە رێگەی تەریقەت ‌و خوێندنی زانستی شەریعەتەوە، هەورامان پێوەندییەكی سەنتەریی بە ناوچە ‌و مەڵبەندەكانی دیكەی كوردستان بۆ دروستبووە, لە سایەی تەریقەتی نەقشبەندی ‌و ئیرشادی ئەم پیرە جێنشینە، بێجگە لە زانستی ئایینی ‌و تەریقەت، شیعریش گەشەیەكی گەورەی بە خۆوە بینیوە, لە زانایانیش (مەلا نەزیری گەورە)، یەكێك بووە لە ناوە دیارەكانی ئەو شارۆچكەیە, بێگومان پێش ئەو سەردەمەش، تەوێڵە لە كۆنەوە زانستگەی ئایینیی تێدا بووە.
لە پێش ئیسلامەتیش، وا دیارە چەند شوێنەوارێكی ئایینی زەردەشتی تێدا بووبێ، چونكە هەورامان لەسەر دەمێكدا رۆڵ ‌و پێگەی هەبووە لە سەرهەڵدانەوەی ئەو ئایینە, هەر لە ڕووی ئایینیەوە دەشگوترێ هێندێ شوێنەواری پێوەست بە ژیانی (حەزرەتی ئیبراهیم پێغەمبەرــ د.خ) لە تەوێڵە هەیە، كۆمەڵێ شوێنەواریش ئەوە دەردەخەن كە ژیان ‌و ئاوەدانیی هەر بە گشتی تێیدا زۆر زۆر دێرین بووە. وێڕای خوێندنی ئایینی بەو ئاستە بەرزە، (خوێندنی قوتابخانە)ش، لە تەوێڵە زۆر زوو دەستی پێكردووە، لە ساڵی 1927 ــ 1928، یەكەمین (قوتابخانە)ی سەرەتایی تێدا كراوەتەوە، كە (گۆران)ی شاعیر یەكێك بووە لە مامۆستا دیارەكان، هەروەها (بێكەس)ی شاعیریش ماوەیەك لەوێ مامۆستا بووە, پاشان قوتابخانەی ناوەندی ‌و ئامادەیی تا ساڵی 1980 تێدا بووە. نەبەز هەورامی گوتیشی: "تەوێڵەییەكان ژمارەیەكی زۆر پزیشك ‌و ئەندازیار و یاساناس ‌و خاوەن بروانامەی باڵایان تێدا هەڵكەوتووە و بە گشتی بە زیرەكی بەناوبانگن, رۆشنبیری گشتی ‌و ئەدەبیش جێگەی بایەخی گەورە بووە، شێخانی نەقشبندی ‌و زانا ئایینیەكان بە گشتیی شاعیر ‌و ئەدەبدۆست بوون، خوێندنی ئایینی و تەریقەت لەم رووەوە كاریگەری خۆی هەبووە، شاعیرێكی گەورەی وەك (مەولەوی تاوگۆزی) ماوەیەكی زۆر لە تەوێڵە ژیاوە و بە كاریگەری ئەو تەریقەتە شیعری بەو لوتكە بەرزە گەیشتووە. ئیدی بەردەوام ‌و هەتا ئێستا، شاعیر و نووسەری ناودار لە ئامێزی ئەو شارۆچكەیە هەڵكەوتوون، هێندێ لە كەسایەتییە ئایینی و كۆمەڵایەتییەكانیش خاوەنی رۆشنبیری ‌و ئەهلی موتاڵا ‌و ئەدەب دۆستبوون, (میرزا ئۆلقادری تەوێڵەیی 1870ــ 1949)، یەكێكە لە ڕەمز و كەسایەتییە رۆشنبیرییەكان، خوێندەوارێكی گەورە و شارەزای ئەدەب بووە و بەرهەمی شیعریی ‌و ئەدەبیی هەیە، خاوەنی بیركردنەوەی ورد ‌و هۆشیارییەكی سیاسیی ‌و سەلیقەیەكی وردی بەرێوەبردنیش بووە، تەنانەت جاروبار لەلایەن سان ‌و دەسەڵاتدارانی ناوچەكە ڕاوێژی پێ كراوە، یەكەمین سەرۆكی (شارەوانی) تەوێڵەش بووە لە نێوەڕاستی سییەكان، لە كردنەوەی یەكەمین قوتابخانەی سەرەتاییش رۆڵی هەبووە, ئەمە بێجگە لەوەی پزیشكێكی میللیی ‌و دەم راستێكی كۆمەڵایەتی بووە. هەر بۆیە پەیكەرێك بۆ ئەم كەسایەتییە لەبەردەم شارەوانی تەوێڵە دروستكراوە.
ئەم نووسیار دەشڵێت: "بە هۆی ئەوی كە بۆ خوێندن ‌و كاروباری تەریقەت خەڵك لە ناوچەكانی دیكەی كوردستان ‌و وڵاتانی دەوروبەرەوە روو لە ناوچەكە دەكەن, تەوێڵەییەكان سوودیان لە فەرهەنگی دەرەوەی خۆیان وەرگرتووە, هەروەها بەو هۆیەشەوە كە لە ساڵانی چلەكان ‌و پەنجاكان كەم كەم هێندێ خێزان ‌و كەسایەتی روویان لە شارەكانی (سلێمانی, كەركووك, بەغداد, تەنانەت (بەسرا)ش كردووە و تێیاندا نیشتەجێ بوون یان كاریان كردووە, هێندێك لە تایبەتمەندیی ژیانی شارستانیانە بۆ تەوێڵە گوازراونەتەوە, وەك دەردەكەوێ لە رووی خۆ بەرێوەبردن ‌و ئیداریشەوە خەڵكی تەوێڵە سەلیقەدار و لێهاتوو بوون، یەكێك لە كارە گەورەكان لە رووی بەرێوەبردن، دابەشكردنی نۆبە ئاوی باخەكان بووە لە بیستەكان، كە بە سەر (سێ شوێن)ی گشتی دابەش بوون ‌و سەدان باخن، ئەم نۆبە ئاوە  لە سەردەمی دەسەڵاتی (قادر بەگ)رێكخراوە، بە شێوەیەك بووە هەتا ئێستاش پێویستی بە گۆرانكاریی نەبووە، یەكێكیش بووە لەو شتانەی كە جێگەی سەرنجی (ئیدمۆندز)ی رۆژهەڵاتناس بووە. قادر بەگ (1888ــ 1978) لە نەوەی سانەكانی هەورامانە, ماوەیەك بەرێوەبردنی كاروباری گشتی لە ئەستۆ بووە، بۆ هێندێ كار پرس ‌و راوێژی بە كەسانی شارەزا كردووە، خوێندەواریشی بووە، لە كردنەوەی یەكەمین قوتابخانە هاوكار ‌و پشتیوان بووە, كور ‌و كەسی خۆی پێش خەڵكی دی بۆ قوتابخانە ناردووە لە كاتێكدا  بەگ ‌و ئاغای زۆر ناوچەی دیكەی كوردستان دژایەتی توندی دەركەوتنی قوتابخانەیان كردووە. یەكێكی دی لە تایبەت مەندییەكانی تەوێڵە پشت بەخۆ بەستن بووە لە ژیان ‌و گوزەران، لە رێگەی پیشەسازیی دەستی ‌و باخداری ‌و بازرگانی, پیشەسازیی دەستیی لەسەرووی هەموویانە (كڵاش چنین) لەوانەیە باشترین وەستاكانی دروستكردنی بنی كڵاشی پەڕۆ و چنینی لە تەوێڵە بووبن، چونكە كڵاشی (ئەبوبەكری) كە بە ناوبانگ ترینیایە لە تەوێڵە دروستكراوە, هەروەها پیشەی دارتاشی بە شێوەیەكی هونەریی، پیشەی ئاسنگەریی، لەهەمان كات هەلاجیی ‌و جۆڵایی, لەو پیشانەن كە برەویان هەبووە و پێداویستی ناوچەكە و دەوربەریان دابین كردووە, تەنانەت یەكێك لە بنەماڵەكانی تەوێڵە, بنەماڵە یان تایەفەی (ئۆسایان ــ وەستایان) یان پێدەگوترێ لە بەرئەوەی زۆربەیان وەستای دروستكردنی  پێداویستی باخداریی ‌و كشتیاریی و كاری سادەی ئاسنگەری بوون, لە باخدارییش وێرای دابین كردنی پێداویستی خۆیان خەڵكی تەوێڵە بەرهەمی باخەكانیان, بە تایبەت كاكڵە گوێز, قەیسی, هەڵووژە, توو, ناردووە بۆ شارەكانی دیكەی كوردستان و بەغدا, بۆیە بە هۆی پیشەسازی ‌و كاری دەستی ‌و بازرگانی ‌و باخداری، تەوێڵە وەك زۆربەی ناوچەكانی دیكەی هەورامان توانستی ئەوەی هەبووە خۆی بژیەنێ، ئەو پێداویستیانەی كە نەیبووە، بە گۆرینەوە دەستەبەری كردووە.  هونەری بیناسازیی كە لە دروستكردنی خانووەكان ‌و تەڵانی باخەكان ‌و مزگەوت ‌و خانەقادا دەردەكەوێ، تایبەتمەندییەكی دیكەیە‌و زۆر جێگەی سەرنجی ئەوانەبووە كە سەردانی تەوێڵەیان كردووە، بۆ نموونە (گۆران)ی شاعیر، (ئێدمۆندز، شاكیر فەتاح، عەبدورەقیب یوسف)‌و كەسانی دی, هونەری بیناسازیی‌و باخداریی، بەڵگە ‌و شایەتی لێهاتوویی ‌و بە سەلیقەیی  تەوێڵەییەكان بووە كە لەو شوێنە یەكجار ئاستەم ‌و سەخت ‌و بەردەڵانە ژیان سازییان كردووە, نزیك ‌و دوور لە ئەفسانەی (بەرد‌و زیندەگیی)  حاڵیی بوون:
لە بەرد تەڕایی ژیان
لەبەرد سەوزایی تەڵان
لەبەرد ڕۆشنایی قەڵەم
تروسكایی خەونی نوێمان هەڵكۆڵیوە. (شیعری گەڕانەوە,نەبەز هەورامی,ئاوابوون,2008).
لە ڕووی سیاسییەوە، خەڵكی تەوێڵە لە كۆنەوە خاوەنی هۆشیاری سیاسیی بوون، لە سەردەمی دەسەڵاتی (دەوڵەتی عوسمانی)یدا، بیرو بۆ چوونی سیاسی لای خوێندەوارەكانی هەبووە, هەستی نشتیمان پەروەریی لە سەردەمی پارتی (هیوا)وە گەشەی كردووە، پاشان لە هەموو حیزب ‌و لایەنەكان ئەندام ‌و كادیر یان سەركردەی هەبووە ‌و شەهیدی داوە, لە نێوان ساڵانی 1974 ــ1975، كراوە بە بنكەیەكی گەورەی شۆرشی ئەیلول, ژیانی گشتیی لە تەوێڵە بە هۆی تەرزی ئایینداری, پیشەوەری, باخداریی, هونەر دۆستی، بە تایبەت هونەری گۆرانی، بۆنە و مەراسیمە ئایینی, نیشتیمانی, كۆمەڵایەتییەكان، چێژ ‌و خۆشییەكی تایبەتی هەبووە، ئەوانەی لە دەرەوەی تەوێڵە ڕوویان كردبێتە ئەوێ، هەستیان بە ئەمە كردووە. لە ساڵی1977 ــ 1978، كە پرۆسەی نەگریسی ڕاگواستن لەسەر دەستی رژێمی بە پەندبووی بەعس رووی لە ناوچە سنوورییەكانی كوردستان كرد، زۆر گوند ‌و دێهاتی هەورامانیشی گرتەوە، بەڵام (تەوێڵە ‌و بیارە) بەر ئەو پرۆسەیە نەكەوتن، چونكە كۆمەڵێك كەسایەتی لەو سەرو بەندەدا بە یاداشتنامەیەكەوە سەردانی بەرپرسانی باڵایان لە بەغدا كردو ئەو پەیامەیان گەیاند, ئەو دوو شوێنە لەبەر كۆمەڵێك تایبەتمەندی نابێ رابگوێزرێن. لە ساڵی 1980، بە هۆی بۆردومانی جەنگی وێرانكارانەی عێراق ‌و ئێران، بەرەبەرە دانیشتوانی تەوێڵە، بە نزیكەی 1700 ماڵ بووە ناوچەكەیان بەجێهێشتووە، تا لە ساڵی 1981 بە یەكجاریی چۆڵكراوە, لە دوای راپەڕینەوە بە كۆششی تایبەتی بەشێك لە خەڵكەكەی ئاوەدانكردنەوە دەستی پێكردووە و پرۆسەیەكی جیاواز ‌و قورس بووە، لەبەر سەختی و دووری ناوچەكە، لەبەر ئەوەش ئاوەدانكاری وێرای ماڵ ‌و خانوو دەبوو باخەكانیش بگرێتـەوە، قوتابخانە‌و مزگەوتیش نوێكرانەوە، كەم كەمێ دەزگا حكومییەكان دامەزرانەوە, بەڵام بە گشتی دەسەڵات وەك پێویست بایەخی بە ئاوەدانكردنەوە نەداوە و ئەركی خۆی جێبەجێ نەكردووە. ماوەیەكیش پزیشكی گەورەی جەنگی نێوخۆی حزبە چەكدارەكانی بەركەوتووە و ژیانی تێیدا تێكچووە.
لەسەرو بەندی هاتنی گروپی توندرەوی بە ناو (انصارلاسلام)یش، كێشەی دیكە روویان لە ناوچەكە كردووە, لێرە دەبێ ئەوە بڵێین, ئەو گرووپە لە هەورامان دروست نەبوو، هەورامان ئەو شوێنە نەبوو كە خۆی توندەروی ئایینی تێدا دروست ببێ، بەڵكو لە شوێنەكانی دیكەی كوردستان خۆیان بە ئەوێ گەیاند, بە داخەوە حیزبەكانی دیكە، نەیانتوانی رێگە لە هاتنی ئەو گرووپە بگرن بۆ ناوچەكە, دەبوو لە دوای ڕاپەرین لە سایەی دەسەڵاتی خۆجێی تایبەتمەندییەكانی هەورامان ‌و فەرهەنگە دەوڵەمەندەكەی كاری بەرنامە دارێژراوی بۆ بكرایە بۆ پاراستن ‌و گەشەپێدانی, بەڵام بە داخەوە تایبەتمەندییە گشتییەكانی ژیانی جاران، بەرە بەرە كاڵبوونەوە, بە تایبەت لە رووی هونەری بیناسازی، باخداری، پیشەی دەستی، نەریتی جوان ‌و پەیوەندی كۆمەڵایەتی. ئێستا بەو هۆیە خەڵكێكی زۆر لە كوردستان ‌و عێراق بۆ گەشتوگوزار روو لە تەوێڵە دەكەن, زیان بە باخ ‌و چەمە ئاوەكان ‌و باخداری گەییشتووە، شتێك لە جوانییە سرووشتییەكە لە دەستدراوە, نەتوانراوە كاروباری گەشتوگوزار بە باشی رێك بخرێ.
نەبەز هەورامی نووسیار، لە كۆتایی قسەكانیدا، گوتی: "وادەبینم ئێستا ژیان لە تەوێڵە ئەو ژیانە دامەزراوەی جاران ‌و ساڵانی پەنجا, شەست, حەفتاكان نییە, بەشێكی زۆر لە خەڵكی تەوێڵە بە سەر سلێمانی ‌و هەڵەبجەی شەهید‌و هەڵەبجەی تازە دابەش بوون، ئێستا تەنیا نزیكەی  750 ماڵ نیشتەجێ تەوێڵەن, شایانی باسكردنە لە وتاری سەرەتای یەكێك لە رێورەسمەكانی (ساڵانە رۆژی تەوێڵە (2008) مەڵبەندی ررۆشنبیری هەورامان) ئاماژەیەك بە وەكرا: "ئێمە رازیین لە رووی ئاوەدانی ‌و  خزمەتگوزاری هەر نەبێ بمانگێرنەوە بۆ ساڵی1957". هۆكاری ئەمە بەگشتی بۆ دۆخ و قەیران و كێشە گشتییەكانی هەرێم دەگەڕێتەوە. لەگەڵ ئەم هەموو كێشەیە، ئێستا تەوێڵە خاوەنی سەرمایەیەكی گەورەی مرۆییە لە هەموو روویەكەوە, بناخە ‌و بنەماكانی ژیانێكی تایبەتی هەر تێدا ماون، دەكارێت تایبەتمەندییەكانی ببوژێنرێنەوە ‌و گەشەی زێتریشیان پێبدرێت".