Share on facebook
گەمەی سیاسی و لە باربردنی هەژموونی دەسەڵاتی تیۆكراسی
یەک شەممە, 08 تشرینی یەکەم 2017 19:38

ئاسۆس ئەرگۆشی
لە مێژووی سیاسی ئەوروپادا، سەدەی ناوەڕاست بە سەدەی دەسەڵاتی تیۆكراسی‌و حوكمی كەنیسە ناوزەندكراوە، چونكە لە كوتاییەكانی سەدەی پازدەو لە سەرەتای سەدەی شازدەی ئەوروپا، دەسەڵات بە هەموو جومگەكانیەوە كەوتبووە دەست كەنیسە (كەنیسە بە مانای حوكمڕانی ئایدۆلۆژیای ئاینی)، واتە كەنیسە دەستی بە سەر هەموو جومگە ئەساسیەكانی دەسەڵاتدا گرتبوو، دوای دروستبونی كومەڵگەی مەدەنی‌و بڵاوبونەوەی هزری دیموكراسی خواستی سەردەمیانەی لە جیهان بەگشتی و كیشوەری ئەوروپا بەتایبەتی، هەوڵێكی زۆر درا بۆ لێسەندنەوەی دەستەڵات لە كەنیسە، بەڵام وابەستەبوونی كۆمەڵگە بە كەنیسەوە بوو بە رێگر لەبەردەم ئەم خواستەی دیموكراسیستەكان، دوای سەرنەكەوتنی چەندین رێگای دیالوگ بۆیە بیركردنەوەی لایەنگرانی دیموكراسی لە رێگەی دیالۆگەوە گۆڕا بۆ بیركردنەوەیەكی توندرەوی، بۆیە هەڵسان بە دروستكردنی گرژی و ئالوزی و دابەشكردنی مەسیحییەكان بە سەر دوو بەرەدا، بڵاوكردنەوەی دوبەرەكی لە نێوانیاندا تا گەیشت بە حالەتی شەر لە نێوانیاندا .
هەر بۆیە سەرەتاكانی سەدەی شازدە لە ساڵی 1618 تاكو 1648 شەرێكی خوێناوی گەورەی سی ساڵە لە نێوان هەر دوو مەزهەبی مەسیحی (كاسۆلیك و پرۆتستانت) دروستبوو ، سەرەنجام كوژرانی زیاتر لە یەك ملیون مروڤی لێكەوتەوە. بەڵام سەرهەڵدانی بزووتنەوە فكریی و فەلسەفییەكانی ئەوروپای وەك  رۆشنگەری و رینسانس و سیكیۆلاریزم و تێزو و ئەفكارەكانی بیرمەندەكان دەستكەوتی مەزن بوو ، كە بەرەنگاری فكری تێكەڵاوی دین و دەوڵەت بوونەوە، جورێك رۆڵی كەنیسە لە پرۆسەی حوكمڕانی و دەوڵەتداری كەمكرایەوەو لەرێگەی بەدامەزراویكردنی دەوڵەتەوە كەنیسە و حوكمڕانی لێكجیاكراوە، سەرەنجام دەوڵەتی مەدەنی دیموكراسی كۆتایی بەو شەڕە مەزهەبیە هێنا.
ئەوەی جێگای تێڕامانە، لە خوێندنەوەو لێوردبوونەوەی ئەزموون و ڕەوتی مێژویی ئەم ڕووداوە كاریگەرەی ئەوروپا، ڕەنگە دوای پێنج سەدە مێژوو خۆی دووبارە بكاتەوە، بەتایبەت لە دوای گەشەسەندنی هزری ئیسلامی سیاسی و خۆخزاندەنە ناو جومگەكانی دەسەڵات لەلایەن ئیسلامیەكانەوە، هەروەها گەشەسەندنی پەیڕەوانی ئیسلام لە هەریەكە لە ئەمریكاو ئەوروپا لە دوای ڕووداوی 11 ی سێپتێمبەری ئەمریكاو دامەزراندنی سەنتەری گەشەپێدانی ئیسلامی لە نیۆرك، هەروەها زۆربوونی گروپ و ڕەوتە ئیسلامییە توندڕەوەكان، ئەمە وایكردووە هەمیشە ترس لە ئیسلامی سیاسی ببێتە ستراتیج و ئەجیندای وڵاتانی زلهێزی وەك ئەمریكاو ئەوروپا.
بە تێڕوانینی خۆم، بەشێك لە وڵاتانی زلهێز و روژئاواییەكان هەڵدەستن بە دوبارەكردنەوەی هەمان ڕووداو و سینارۆكانی لاوازكردنی دەسەڵاتی كەنیسەی ئەوروپا، ئەمەش بە دروستكردنی گرژی و ناسەقامگیری سیاسی لە نێوان هەردوو مەزهەبی سونی و مەزهەبی شیعی لە جیهانی ئیسلامی، لە ئێستادا لەڕووی ژمارەو هێزەوە سونەكان باڵاترن لە شیعەكان، بەڵام سیاسەتی ئەمریكاو روژئاواییەكان بەو ئاراستەیە یارمەتی شیعەكان بدەن بۆ بەهێزكردنیان شیعیەكان، بەڵگەش بۆ ئەمە لە ناوبردنی هەموو دوژمنەكانی وڵاتی ئێرانی شیعە مەزهەبە لەلایەن ئەمریكاوەو هەوڵدان بۆ زیادكردنی شوێنی جوگرافیای شیعەنشینی، بۆیە هەوڵێكی زۆر هەیە تا بتوانن توانا لەشكرییەكانی هەردوو مەزهەبەكان بهێنە یەك ئاست، دواتر دروست كردنی جەنگێك لە نێوان هەردوو مەزهەبدا لە پێناو بەرژەوەندی سیاسی، لە ئێستادا ئەم جەنگە فكریە وڵاتانی ئیسلامی تەنیوە، كاریگەرییەكانی لە عێراق و شەری نێوان سعودیە و حوسیەكان یەمەن بە ئاشكرا دەبینرێت، ئەم سیاسەتەی ئەمریكاو روژئاوا، كارێكی وایكردووە كە تا پەنجا ساڵی تریش جەنگ تەنها لە نێوان ڕەوت و گروپە ئیسلامیە سیاسییەكان بێ و دور لە روژئاوا.
كاریگەری ئەم سیاسەتەو جەنگە تائیفیەی ئیسلامی سیاسی كاریگەری بەسەر كوردستانیشەوە دەبێت، بەتایبەتی لەڕوانگەی جوگرافیا سیاسیەی كە بۆ عێراق كێشراو و كوردستانیشی بەبێ ویست و ئیرادە خراوتە نێوانی، ئەمەش لەرێگەی بەزۆرلكاندنی سێ كیان و نەتەوەی خاوەن مەزهەب و كەلتوری جیا، وەك كورد و عەرەبی عێراقی شیعەو سونە، بۆیە عێراق وەك دەوڵەتێكی دەستكردی بەرژەوەندی سیاسی وڵاتانی زلهێز، لەرێگەی شەری مەزهەبی ئەگەری هەڵوەشانەوەی ئەگەرێكی بەهێزە، بەتایبەتیش بۆ قوڵكردنەوەی شەڕی مەزهەبی بە هۆی نزیكی بەشێك لە پارتە شیعییەكانی عێراق لە ئێران و رێگەگرتن لە ئەژموونی سیاسی ئیران بەسەر عێراق لەلایەك، لەلایەكی تر دەستوەردانی عێراق توركیاو ئێران لە كاروباری ناوەخۆیی عێراق و ڵاتانی ئیقلیمی، سەرەنجام بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانی ئەمریكاو ئەوروپا بخاتە مەترسی، بەدڵنیاییەوە ئەم گەمە سیاسیەی ئەمریكاو بەشێك لە وڵاتانی ئەوروپا بە قوڵكردنەوەی شەڕی تایفی و مەزهەبی لە رۆژهەڵات بەگشتی و عێراق بەتایبەتی (ڕەنگە داعش نموزەجێكی دیاری ئەم گەمە سیاسە بێ) سوودی بۆ پێگەی سیاسی كوردستان دەبێ، چونكە شەڕی تایفی و مەزهەبی وەك شەڕی ئایدۆلۆجی كاریگەری زیاترە لە شەڕەكانی تری نێوخۆیی، بەمەش بێ هێزی ئەم وڵاتانە و تێكچوونی ئاسایشی نەتەوەییان، پێگەی كوردستان وەك ناوچەیەكی ئارام و خاوەن ئاسایشی نەتەوەیی بەهێز زیاتر بەدەردەخات، بۆیە واگریمانە دەكرێت بەشێك لەو ڕووداوە سیاسیانەی جیهانی ئیسلامی، كوردستان بخاتە بەردەم كرانەوەو داهاتوویەكی باشتر بەتایبەتی دوای ئەنجامی ریفراندۆمی سەربەخۆیی و نزیكبونەوە لە جاردانی بریاری چارەنووس بە بونیادنانی دەوڵەتی سەربەخۆی خاوەن سیادەی قانوونی تەواو، چونكە لە گۆشەنیگای نوخبە سیاسییە كاریگەرەكانی جیهات، كوردستان دوورە لە تێوەگلانی شەڕی مەزهەبی و تایفی و ئایدۆلۆژی و بوون بە خەتەر لەسەر ئەمن و ئاسایشی نەتەوەیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.