Share on facebook
عێراق وڵاتێك لە جیهانی سێیەمەوە بۆ جیهانی چوارەم
هەینی, 01 کانونی یەکەم 2017 08:38


حەسیبە سەعید
دەستەواژەی جیهانی سێیەم لە چەند دەیەی رابردوو زۆر بەربڵاوبووە كە كۆمەڵێك وڵات لە ئەفریقا، ئەمریكای لاتین و ئاسیا دەگرێتەوە. ئەم دەستەواژەیە یەكەمجار لە فەرەنسا بەكارهاتووە، كاتێك كە شۆڕشی گەورەی فەرەنسا لە ساڵی ‌۱۷۸۹ هەڵگیرسا. لەو سەردەمە، دوو چینی ناوەند و چینی شازادە و كلێسا هەبوون. ئەوانەی شۆڕشیان كرد لە چینی ناوەند بوون و حكوومەتیان گرتەدەست و لە بەرامبەر چینی شازادە و كلێسا خۆیان بە حكومەتی سێیەم ناوزەدكرد. بە پێی دابەشكاریی ئێستا، دوو وڵاتی بەهێزی ئەمریكا و رووسیا و ... جیهانی یەكەمن. جیهانی دووەم بریتییە لە وڵاتانی ئەورووپای رۆژئاوا یانی ئەو وڵاتانەی ئەورووپای رۆژهەڵات كە لە رووسیا نزیكن. وڵاتانی جیهانی سێیەمیش بریتین لە باقی وڵاتانی دیكەی جیهان.
بە كورتی جیهانی سێیەم بەو كۆمەڵە دەوڵەتانە دەگوترێت كە پێشینەی ئێستێعمار بوونیان هەیە، واتە پێشتر لەلایەن وڵاتانی گەورەوە داگیركراوبوون و لە ئێستادا لەلایەنی ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە هەندێ تایبەتمەندییان هەیە وەكو: داهاتی نزمی تاكەكان، پەیوەستبوونیان بە كشتوكاڵ، لاوازی لە پەیوەندییەكانی بازرگانی دەرەكی، بێبەشبوونی كۆمەڵایەتی زۆربەی خەڵكەكەی و نەبوونی ئازادیی سیاسی و مەدەنی. جگە لەو تایبەتمەندییانە، زۆر دەستەواژەی دیكە هەن كە بۆ ئەم دەوڵەتانە بەكاردێنن وەك: دواكەوتوو، دواكەوتوو هێڵدراو، بێ پێشكەوت، هەژار، و .... هەندێكیان كۆمەڵێك تایبەتمەندیی زۆر خراپیان هەیە وەكو ئەوەی كە بەشی زۆری دانیشتوانەكەی لە ژێر هێڵی هەژاریدان و برسێیەتی باڵی بەسەریاندا كێشاوە. كۆمەڵگەی مەدەنی لەو وڵاتانەدا لاوازە و لەبەرامبەر دەوڵەت هیچی پێناكرێت. كێشە سیاسییەكان تێیدا بەشێوەی نارەزایی و دژایەتی قەومی، نەژادی، مەزهەبی و ناوچەیی بەدەردەكەوێت و بەشداریی سیاسی و ئەوەی كە پێی دەگوترێت دیموكراسی بوونی نییە. زۆرێك لەو دەوڵەتانە لە چەند دەیەی رابردوودا تووشی چەندین شۆڕش و كودەتا و جەنگی ناوخۆ و دەرەكی بوونەتەوە.
لەڕووی ژیانی سیاسی، تاكو ئێستا لەو وڵاتانە سیستەمی سیاسی هەر بە شێوازی شێخایەتی و پاشایەتی و لە هەندێكی تر پەرلەمانی و كۆماری و حكومەتی سەربازی كە لە هەندێكیان هیچ جۆرە چالاكییەكی سیاسی و هەڵبژاردن بوونی نییە. جیهانی سێیەم لە ۱۳۰ وڵات زیاتر پێكدێت كە دەكەونە ئەفریقیا، ئاسیا، رۆژهەڵاتی ناوەراست، ئەمریكای لاتین و ناوچەی كارائیب كە حەشیمەتەكەیان دەگاتە  نزیك چوار ملیار مرۆڤ كە 75% ژمارەی دانیشتووانی گۆی زەوی و زیاتر لە 70% وشكانی زەوی پێكدێنن. ئەگەر لە تایبەتمەندییەكانی ئەو وڵاتانە كە عێراقیش یەكێكە لەوان وردببینەوە، بۆمان دەردەكەوێت كە سەرەڕای هەبوونی تەواوی ئەو تایبەتمەندییانە، دەوڵەتەكانی عێراق و سووریا و لوبنان تایبەتمەندییەكی دیكەیان بۆ دووبارە بووەتە كە كەوتنە ژێردەستی ئیستعماری ئێرانە. بەتایبەت عێراق ئێستا وڵاتێكە كە بەتەواوی لە ژێر چەپۆكی ئێراندایە، سەیر ئەوەیە كە ئێران بۆخۆی وڵاتێكی جیهانی سێیەمە. كەواتە ئیتر ناكرێت عێراق لەو رێزبەندییەدا بێت و دەبێ رێزبەندێكی تر بۆ وڵاتانی جیهان زیاد بكەین و ناوی لێ بنێین وڵاتانی جیهانی چوارەم و عێراقیش دەبێتە دامەزرێنەر و یەكەمین وڵات لەم دابەشكارییە نوێیەدا.
بۆیە پێویستە سیاسییەكانی رۆژئاوا بیردۆزەكە هەمواربكەنەوە یان بیردۆزێكی تر بهێننە ئاراوە و وڵاتانی جیهانی چوارەمیش هەبێت كە پێكبێت لە كۆمەڵە وڵاتێكی وەكو عێراق كە لە سەدەی 21دا بووەتە وڵاتێك كە تا سەر ئێسقان مەزهەبییە و لەڕووی دیمۆكراسی و كۆمەڵایەتی و مافی مرۆڤ و هەموو بابەتەكانی پەیوەندیدار بە رۆژئاوا دوورە و لە هەمووی گرنگتر بووە بە ئێستێعماری وڵاتێكی لە خۆی خراپتر. كەواتە عێراق شایەنی ئەم نازناوە نییە كە لە رێزبەندی وڵاتانی جیهانی سێیەم بێت و پێویستە رێزبەندی چوارەمیش هەبێت و ناوی لە سەرووی لیستە نوێكە بێت.