Share on facebook
كورد و موقتەدا
یەک شەممە, 27 ئایار 2018 19:05


دانەر عەزیز

 

لە نێوان (بنگۆریۆن) و هاورێیانی تری ناكۆكی هەبوو لە سەر پرسێك كە هەردوو لا تێروانینی جیاوازیان بۆ بابەتەكە هەبوو، (حایم وایزمەن) پێی وابوو كە دەبێت كێشەكانیان لە گەل دراوسێ‌ عەرەبی و ئیسلامییەكان لە رێی دیبلۆماسییەت و دیموكراسییەوە  چارەسەر بكرێن و بڕیاری تاك لایەنە نەدرێت، لەكاتی راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسرائیل، بەڵام بنگۆریۆن ئەو قەناعەتەی هەبوو كە دیموكراسی لەو شوێنەدا حازرە كە عەقل و دونیابینی تێیدا قبوڵی دیموكراسی بكات، ناكرێت لە ناو شێر و گورگان ئاسك بێت، بە ئاسانی راوت دەكەن و دەخورێی، ئەو دەیگووت لەم ناوچەیە یاسای دارستان بەركارە، لە دارستانیش دا كێ‌ بەهێز بێت ئەو دەمێنێ‌، بۆ ئەوەی هەبیت دەبێت بەهێز بیت.
هەرچی گۆڕانكاری جەوهەری لە گێتی روویدابێت لە رێگای شەڕ بووە و كێ‌ براوەی شەڕ بووبێت ئەو ماوەتەوە و هەر خۆیشی رێساكان دیاری دەكات و هەمووان ناچار دەكات پەیرەوەی لەو رێسایانە بكات، شەڕی یەكەم و دووەمی جیهان راستی ئەم  ئاخڤینە دەسەلمێنێ‌، دوای كۆتای هاتنی شەڕ چەند دەوڵەتێك هەژموونی خۆیان بە سەر جیهاندا سەپاند و ئەوان سیستەمی جیهانی بەڕێوە دەبەن هەرچییەك لە بەرژەوەندییان نەبووبێ‌ لە سەر رێگای خۆیان لای دەدەن.
ئەو سیستەمەی لە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان پەیرەوی لێدەكرێت، ئەوە نیشاندەدات كە ئەو دەوڵەتانەی هێزیان هەیە، بەرژەوەندییان پارێزراوە و گشت ئەو بەها مرۆیانەی كە بێ هێزەكانی پێدەخافلێنن تا ئەو كاتە بەركارە كە خزمەتی بەرژەوەندییەكانیان دەكات، جا خوانەكات پێچەوانە ببێتەوە، دەنا ئامادەن لە پێناو هێشتنەوەی ئەو سیستەمە جیهانییەی كە هەیە تەڕو وشك بسووتێنن، كوشتارگەكەی سوریا كە حەوت ساڵە دەخایەنێ‌، زڵهێزانی دونیا بۆ پاراستنی بەرژەوندییەكانیان سەتان هەزار كەسی سوریان كردۆتە قوربانی.
كورد لەبەر ئەوەی هێزی نەبووە تەنانەت ئەگەر هەشیبووبێ‌ یان كاریگەر نەبووە یانیش یەكگرتوو نەبووە و نەیتوانیوە خۆی یەكبخات، نەبوونی هێزیش وایكردووە تا ئێستا كورد نەیتوانیوە خاكە داگیركراوەكەی ئازاد بكات و دەوڵەتێك بۆ خۆی بنیات بنێت و گشت ئەو بەها و پرەنسیپە جیهانیانەی تایبەت بە مافی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسین جگە لە درۆیەكی گەورە هیچی تر نیەو كوردی لە ژێر دەستەی رزگار نەكردووە.
لە ساڵی(1920) و دوای كۆتایی هاتنی شەڕی جیهانی یەكەم و شكستهێنانی دەوڵەتی عوسمانی، رێككەوتنامە ئاشتی كە بە پەیماننامەی( سیڤەر) ناسراوە لەگەڵ هاوپەیمانان ئەوانەی كە براوەی شەڕەكە بوون بە تایبەتی( بەریتانیا، فەرەنسا، ئیتاڵیا) لە رێككەوتی( 10ی ئابی 1920) مۆر كرا.
ئەم پەیماننامەیە دەوڵەتی عوسمانی ناچاركرد دەستبەرداری بەشێكی زۆری ئەو خاكە ببێت كە بەدرێژای فەرمانڕەوایی خۆی داگیر كردبوون، پەیماننامەی سیڤەر دانی نا بە كۆمەڵێك دەوڵەت كە پێشتر دەوڵەتی عوسمانی داگیر كردبوون، لەوانە وڵاتانی نیمچە دورگەی عەرەبی و ئەرمینیا و مەغریب و لیبیا و گشت ئەو ناوچانەی تری كەوتبوونە ژێر دەستیان.
پەیماننامەكە مافی دا بەو نەتەوانەی كە تورك نین بڕیار لە چارەنووسی خۆیان بدەن، لە نێویشیاندا كورد، ماددەكانی( 62 ، 63، 64) تایبەتكراوون بە كوردستان، لە ماددەی(64) دا هاتووە كە (ئەگەر هاتوو لە ماوەی ساڵێك لە پەسەندكردنی ئەم پەیماننامەیە، كوردەكانی نیشتەجێی ئەو ناوچانەی لە ماددەی (62) دا هاتوون داواكاریان پێشكەش بە كۆمەڵەی گەلان كرد و زۆرینەی دانیشتووانی ناوچەكە داوای سەربەخۆییان كرد لە توركیا و ئەگەر كۆمەڵەی گەلان دانی نا بە ڕەوایەتی داواكەیان و بڕیاریدا دانیشتوانی ناوچەكە دەتوانن خۆیان بەڕیوەببەن و پێشنیاری كرد كە سەربەخۆ بن، ئەوا توركیا بەڵێن دەدات دەست لە سەر ئەم ناوچانە هەڵگرێت).
توركیا بۆیە بەم رێككەوتنامەیە رازیبوو چونكە ناچاربوو، هیچ بژاردەیەكی تریشی لە بەردەمدا نەبوو، بەڵام توركەكان بە سەركردایەتی مستەفا كەمال ئەتاتورك دەستیان دایە چەك و لە كۆمەڵێك ناوچە شەڕیان دەستپێكرد بە جۆرێك مەترسی لە سەر بەرژەوەندی زلهێزانی ئەو كاتی دونیا دروستكرد، بۆیە ناچاربوون رێكەتنامەی سڤەر هەڵبوەشێنەوەو رێكەتنامەی (لۆزان) یان لە ساڵی (1923) لەگەڵ توركیا مۆر كرد و زەرەمەندی سەرەكی ئەم رێككەوتنامەیە كورد بوو، هاوپەیمانان لە گشت ئەو بەڵێنانەی بە كوردیان دابوو پاشگەز بوونەوە، هۆكاری سەرەكی پشتگوێ خستنی كورد نەبوونی هێزی سەبازی كاریگەربوو، بۆ ئەوەی كوردیش وەك تورك شەڕ بكات و بگات بە مافەكانی خۆی.
ئەم نەتەوانەی كوردستانیان داگیر كردووە و كوردیان كردۆتە ژێردەستەی خۆیان، بە چاوی مرۆڤێكی هاوكوفی خۆیان سەیری كورد ناكەن، لە ناو هزری ئەواندا واتا ( عەرەب، فارس ، تورك) كورد و هەموو نەتەوەكانی تری ژێر دەستیان بە كۆیلە دەزانن و گەرەكیانە هەر بە كۆیلەش بمێنن، ئەوان دەیانەوێ‌ سەركردایەتی جیهانی ئیسلامی بكەن و ژێردەستەكانیش دەست لە سەر سینگ بن و هەرگیز بیر لەوە نەكەنەوە كە ئازادی داوا بكەن، پەیوەندی نێوان كورد و ئەو نەتەوانە پەیوەندیەكی یەكسان نیە پەیوەندی داگیركار ژێر دەستەیە.
بۆیە تاكە رێگای بەردەمی كورد شۆڕشی بەردەوامە لە پێناو ئازادی و هەول بدات خۆی بە هێز بكات و سوپایەكی نیشتمانی یەكگرتوو دروستبكات، خەیاَل پڵاوییە كە بتوانین ئەو عەقڵییەتە بگۆڕین كە حوكمی ( بەغدا و تاران و ئەنقەرە و دیمەشق) دەكات، كە هەموویان هاوبەشن لە دژایەتی كردنی كورد و دۆزە رەواكەی، چوونەوە بەغدا هیچ كێشەیەكی كورد چارەسەر ناكات، ئەوەی كێشەی كورد چارەسەر دەكات یەكگرتوویی كورد و هێزەكەیەتی، چونكە هەركاتێك عێراق هێزی هەبێت پەلامارمان دەدات، رووداوەكانی دوای 16ی ئۆكتۆبەری دەرخەری ئەم راستییەن، سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا بە گریانەوە داوای لە سكۆتلەندییەكان كرد لە بریتانیا جیانەبنەوە، كەچی عەبادی منەتی ئەوەی بەسەر دەكردین كە وەك سەددام حسێن قڕی نەكردین.
بۆیە نابێت كورد خۆی بەوە مژوول بكات گوایە عەقلییەتی حوكم لە بەغدا دەگۆرێت، لەوەتەی ئەم دەوڵەتە هەیە كورد كاری بۆ ئەمە كردووە، بەڵام ئەم هەرگیز روو نادات، چلۆن بیر لەوە بكەینەوە كە عەمامە بە سەرێكی وەك موقتەدا سەدر حكومەتێكی مەدەنیمان بۆ دروستبكات؟
كورد تەنها بە هێز مافە زەوتكراوەكانی دەگێرێتەوە، بۆ ئەوەی هەبین دەبێت هێزمان هەبێت.