Share on facebook
ئایە دەوڵەت پێویستیە؟ یان پێداویستی ‌
چوار شەممە, 12 ئەیلول 2018 08:29

 

 

ئیبراهیم عەلی

كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لەنەتەوەی جیاواز پێك دێت، زۆر لە نەتەوەكان خاوەن قەوارەیەكی سیاسین كە پێی دە وترێت دەوڵەت، هەندێ لە دەوڵەتان زیاتر لە نەتەوەێكی تێدا دەژی، بەپێی پەیماننامەی نەتەوە یكگرتووە كان هەموو گەلێك مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە، دەبێت زەمینەی لەبار لەبەردەمدا برەخسێت تابتوانێت قە وارەی سیاسی، ئابووریی و كۆمەڵایەتی خۆی لە چوارچێوەی دەوڵەتێكدا دروست بكات.

مافی مرۆڤ بە خودی مرۆڤەوە پەی وەستە لە یاسایی سروشتی و داندراوە، سەرەتا، كۆمەڵ لە چەند خێزانێك پێكدەهات، كامیشیان خاوەن دەستهەڵات و هێز بوایە، فرمانەكانی جێگای یاسای ئەمڕۆی دە گرتەوە پەیوەندییەكانی مرۆڤ بە چەندین قۆناغدا گوزەریان كردووە قۆناغی (بەردین، كشتوكاڵ، پیشە سازی) و هەروەها مافی مرۆڤ بەچەند قۆناغ رۆیشتووە (قۆناغی داب و نەریت، قۆناغی یاسایی، قۆناغی دەستوری، قۆناغی بە نێودەوڵەتیبوون).

1ـ قۆناغی داب و نەریت: لەم قۆناغە كۆمەڵ بە پێی چۆنیەتی رێكخستنیی پەوەندی نێوان ئەندامانیەوە بەرێوە دەچوو.

2ـ قۆناغی یاسایی: یاسا لە داب و نەریت سەرچاوەی وەردەگرێت، دواتر بەهۆی بەرەوپێشەوەچوونی شاریستانییەت و رێكخستنێكی زیاتری كۆمەڵگە و بەهێز بوونی دەوڵەت.

3ـ قۆناغی دەستوری: وشەی دەستور ، كە عەرە ب بۆ یاسای بنەڕەتی بەكاری دێنێ، وشەیەكی فارسییە و  واتای "كۆمەڵەیاسایەكی شا " دەگەیەنێت، خۆرئاواییەكان وشەی (كۆنیستیتوشن) یان بۆ داناوە، كە ئەویش وشەیەكی لاتینییە و بە واتای فرمانی ئەباتركانی رۆم دێت. لە ساڵی (1776) سەربەخۆی (13) ویلایەتی ئەمریكا راگەیەنراو، لە دەستوورەكانیشیاندا مافی مرۆڤیان بەم شێوە راگەیاند، ئێمە باورٍمان بە لە دایكبوونی ئازادانەی هەموو مرۆڤێك هەیە و دەزانین كە یەزدان كۆمەڵە مافیكی پێبەخشیون ناكرێ دەستیان تێوەردرێ، لەوانە مافی ژیان وسەربەستی و تێكۆشان بۆ بەختەوەری. دوای شۆرەشی فەرەنسا، كە لە تەمووزی (1789)دا بە رپابوو، بۆیە ئەو قۆناغەی مافی مرۆڤ بە قۆناغی دەستووری داندرا.

4ـ قۆناغی بە نێودەوڵەتیبوون: بەهۆی پەرەسەندنی پەیوەندییەكانی نیوان دەوڵەتان وپێویستیان بەێكدی، بارێكی نوێ لە دونیادا سەری هەڵدا، تێكەڵاوبوونی گەلانی دونیاو ئاوێتەبوونی بەرژەوەندییان و پەیدابوونی شۆرەشی پیشەسازی گەلی شتی گۆری، وەنەبی لێكنزیكبوونەوەی نێوان گەلانی دونیا هەموو بەچاكە شكابێتەوە، لەسەر پیت و بەرەكەتی هەندێ وڵات، بەرژەوەندی و ململانی كەوتە نێوان دەستهەڵاتداران چەندین جەنگی ساردو گەرمیشیان لێكەوتەوە.

پیشەسازی پیشكەوتن و گۆرانكاری گەورەی بەسەر سیستەمی وڵاتان هێنا، لە ساڵی (1945) رێكخراوی نەتەوەیەكگرتوەكان دامەزرا، ساڵی(1948) هەر ئەو رێكخراوە جاری جیهانی مافی مرۆڤی لە(30) بە ندی سەرەكی دارێشت‌و بوە سەرچاوەیەك و دەروازەیەك بۆ بەرەوپیشەوەچوونی مرۆڤایەتی‌و چەندین كۆنفڕاس و پەیماننامە بڵاو كرانەوە (رێكەوتننامەی ساڵی (1949) جنێف، ڕێكەوتننامەی ساڵی (1966) سەبارەت بە مافە ئابووری و كۆمەڵایەتیی و رۆشنبیرییەكانیش واژوكرا. هەروها لە بەندی ( 15)ی جارنامەی گەردوندا هاتووە: مرۆڤ مافی هاوڵاتی بوونی هەیە لە وڵاتی خۆیدا. هەروەها لە بەندی (3)سێەمی جارنامەی جیهانی مافی مرۆڤ دەڵیت: هەموو كەسێك مافی ژیان و ئازادی و لە خۆ دڵنیای هەیە، واتە ڕێگە نادرێ بە هیچ بیانویەك مافی ژیان لە كەس زەوت بكرێت. بەندی (1)یەكەمی جارنامەكەش دە ڵیت: (هەموو مرۆڤ ئازادو شكۆمەندو یەكسان لەدایك دەبن، هۆش و دەرونیان پێبەخشراوە، پێویستە برایەنە ڕەفتار لەگەڵ یەكتری بكەن، هەروەها لە بەندی (17) می جارنامەكەدا هاتووە: هەموو كەسێك مافی موڵكداری هەیە چ بەتەنها یاخود هاوبەش. بەڵام ئایە ئێمەی كورد بەوشێوەیە سەیر كراوین كە لەم جارنامانە و رێكەوتنامە نیودەوڵەتیەكان هاتووە، ئایە توانیمانە وەك گەلانی دوونیا بەسەربەستی بژین و خێروبێری وڵاتی خۆمان بخۆین، ئایە توانیومانە نەفەسێكی ئازاد لە خاكی خۆمان هەڵمژین كە تێكەڵ بە دووكەڵی دووژمن نەكرابێت؟ بێگومان وەڵامەكەی نەخیرە، هەر لەسەدەی (13) ساڵی (1299) و هاتنی عوسمانیەكان بۆ ئە نادۆڵ لەترسی هێرشی مەغۆلەكان چاوبرینە خێرو و بێری كوردستان ململانی عوسمان و سەفەوییەكان، سەرهەڵدانی شەری چاڵدێران لە ساڵی(1514) بەردەوام كوردستان خۆراكی هاراوی بەرداشی دەوڵەتان بووە. هەر كەسێك تۆزێك مێژووی ئەم گەلە چەوساوە بخوێنێتەوە تێدەگات ئەم گەلە چەند مەزنە‌و چەند خۆڕاگرە، دەبێت مێژووی گشت دەوڵەتان سەر بۆمێژووی ئەم گەلە خێر لە خۆ نەدیوە دابنوێنێت.

سەیری مێژووی میرنیشینە كوردییەكان (میرنیشینی ئەردەلان، میرنیشینی بادینان، میرنیشینی سۆران، میرنیشینی بابان، میرنیشینی بۆتان) وە بەحوكمەتە كوردیەكانیشەوە هەر لەسەردەمی (كەرمخانی زەند) لە ساڵی (1776) شاری بەسڕاش لە ژێر كۆنتڕۆڵی ئەودابوو كە لە ژێر چنگی عوسمانیان دەریهێنابوو، بزانین هۆی ڕووخانی دەگەڕێتەوە بۆ چی؟ لە وەڵام (هۆی ڕووخانی گشتیان دەگەرێتەوە بۆ ململانی ناوە خۆیی) جگە لەمە چیتر ناتوانێت بیت رووخێنێ تا ئەگەر هەموو ئەوڕوپاش دژت بێت، بەداخەوە پەندمان لەمێژوو  وەرنەگرتووە، خەریكە مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە ئەو كات رووحم بەكەس ناكات و زەرەرمەندی یەكەم ئەوكات هەر خۆمان دەبین. زۆر سەیرە ئێمەی كورد ڕووداوەكان زوو لە بیر خۆمان دەبەینەوە، دەبێت بپرسین شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران بۆچی بوو، ئەی شۆڕشی شێخ عبدالسلامی بارزان، شۆڕشی شێخ محمود، شۆڕشی مەلا مستەفا بارزان، دەوڵەتە تاقانەكەی قازی محەمەد تا ئامەدەبوو گیانی خۆشی ببەخشێت، شۆرشی ئەیلول شۆرشی كوڵان، ڕاپەڕینی بەهاری (1991)، كیمیابارانی هەڵەبجە، وێرانكردنی (4,500) گوندی كوردستان، لەناوبردنی (182,000) مرۆڤی بێ تاوانی (8000) بارزانی، چەندین هەزار كوردی فەیلی، لە ناو بردنی ڕژێمی بەعس لە ساڵی (2003) كە بەخوێنی سەدان لاو و گەنجی كورد عێراقمان ڕزگاركرد و سوپاشمان سەر لە نوی بۆ بونیاتنانەوە). من دە ڵیم بەداخەوە پەندمان وەرنەگرت بە ڕاستی لە ئاست خوێنی شەهیدان زۆر بێ باكین و كاسە لیسی عێرقمان پێ باشترە لە بونیاتنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان، بێ ئەوەی شەرم لە مێژوو بكەن، پاساویان ئەویە هێشتا ماومانە بۆ ئە وەی ببین بە دەوڵەت، بەراستی ئەوپەری شەرمەزاریە بۆ ئەو كەسانەی وابیر دەكەنەوە، بۆچی عەرەب بە خۆی ڕەوا دەبینێت (22) دەوڵەتی هەبێت كەچی بەشێك لە كورد لەگەڵ عەرەب هاورا بێت ملەتێكی (40,000,000) ملیۆنی كەسی دەوڵەتێكی نەبێت. شاعیر جوانی گوتووە: (دەڵیت بەسەر بەرزی بژی بە نان و ئاوێ، سەردامەنوێنە بۆ هیچ ناپیاوێ، ئەم ژینە هەردەمێكە و ئەروا، مەرداێتیت مەفرۆشە لە پێناو تاوێ). من لێرەوە ڕووی دەمی خۆم لەلایەنە سیاسیەكانی كورد دەكەم، تاوەكو كات لە  دەست نەچووە هاوبەیمانی  كوردی یان فراكسۆنی كوردی بۆ پەرلەمانی عێراق ڕابگەێنن، خەونی ملتێ بەدی بێنن، مێژوو بۆخۆیان بە ئاوی زێر بنوسنەوە، چونكە گەر لە ماڵی خۆمان دە ستەوەستان بوەستین كێ گرێنتی ئەوە دەدات كرووپێ كی تری ئەم ساڵی داعشمان بۆ نانێرین، برینی شەری نەگریسی داعش لە گیانی سەدان پێشمەرگە ماوە خوێنی لی دەتكی، شەهیدەكانمان خوێنان هێشتا وشكنەبووەو كفنە پیرۆزەكیان هەر بەخوێن سورە، خەونە مەزنەكیان نەهاتۆتەدی، مەرەكەبی وەسیەتنامەكیان هێشتا وشك نەبوە، دڵنیام هەزاران سەربازی ون هەیە ئامەدەیە گیانی خۆی فیداكات بۆ كوردستانی سەربەخۆ بۆ دەوڵەتی كوردستان هەموو كورد لەهەر چوار پارچەی كوردستان، چاوەڕیی یەكگرتنی كوردن بۆ دورستبوونی بە كۆماری كودستان هێز چونكە ئەگەر تا (100) ساڵی تر دەوڵەتمان نەبێت هەروا ساواو بێ دە سەڵات دەبین، كەواتە دەوڵەت كلیلی دە ستخستنی گشت خەونێكمانە.