Share on facebook
د.سۆران بەرزنجی: كوردستان پەكی لەسەر دەستوور نەكەوتووە
دووشەممە, 03 کانونی یەکەم 2018 09:14

 


" كوردستان خاوەنی سیستەمی دەستوورییە و نەبوونی دۆكیۆمێتی دەستوور گرفتی دروست كردووە"


دكتۆر سۆران بەرزنجی پسپۆڕی یاسای دەستوور و یاسای نێودەوڵەتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی سۆران,لە دیمانایەكی تایبەتدا لەگەڵ هەفتەنامەی زاری كرمانجیدا رایگەیاند" لەگەڵ هەوڵ و جموجوڵەكان بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، هاوكات هەوڵ و دەنگۆكانیش بۆ پەسەندكردنی پرۆژەی دەستووری كوردستانیش لە ئارادایە لە ئێستادا خەڵك و لایەنە سیاسییەكانیش زیاتر هەست بەو كەلێنە یاساییە گەورەیە دەكەن كە لە ئەنجامی  نەبوونی دەستووردا هاتوونەتە ئاراوە". هاوكات پێیشی وایە "زیاتر لە هەمووان ئەو لایەنە سیاسییانەن كە پرسی دەستووری كوردستانیان كردە  قوربانی بەرژەوەندیی و گەمە سیاسییەكانی خۆیان. بۆیە بە پێویستی دەزانم كاری هەرە لە پێشینەی هەمووان لەم قۆناغە نوێیەدا دۆكیۆمێنتكردنی سیستەمی دەستووریی كوردستان بێت، لە ڕێگەی نووسینەوە و پەسەندكردنی پرۆژەی دەستووری كوردستانەوە".
دیمانە _ زێرەڤان جەوهەر
* دەستوور چییە و بۆچی گرنگە كە كوردستان دەستووری هەبێت؟
دەستوور باڵاترین ڕێكخستنی یاساییە لەهەر وڵاتێكدا. بەو مانایەی سەرجەم یاسا و ڕێسا و ڕێكخستنەكان چوارچێوەیان لەلایەن دەستوورەوە دیاری دەكرێت و لە دەستوورەوە سەرچاوە دەگرن. دەستوور چۆنیەتی دیاریكردنی دەستەڵاتەكان، چۆنیەتی پیادەكرنیان، لەگەڵ ماف و ئازادییەكانی هاووڵاتییان دیاری دەكات . هەر دەستووریشە سیستەمی سیاسیی وڵات دیاری دەكات و هاوكات پەیوەندی نێوان دەستەڵاتەكانی وڵاتیش ڕێك دەخات. كوردستان خاوەنی سیستەمی دەستوورییە، بەڵام دۆكیۆمێنتی دەستووریی نییە. بەو مانایەی كە كوردستان ئەگەرچی دووچاری كەلێنەكانی نەبوونی دەستوورێكی نووسراو بووە، بەڵام زۆریش پەكی لەسەر نەكەوتووە. چونكە بنەما دەستوورییەكان ئەو بنەما و یاسایانەن كە چۆنیەتی دەستەڵاتەكانی وڵات دیاری دەكەن، جا ئەمانە چ لە نێو دۆكیۆمێنتی دەستووردا بن، یانیش لەنێو یاسا ئاساییەكاندا. گرنگ سروشت و كاری بنەما یاساییەكانە، نەك لە كوێدان. ئەمەش بەو مانایە دێت، مەرج نییە تەنها وڵاتێك خاوەنی دەستوورە ئەو كاتەی كە دۆكیۆمێنتی دەستووریی هەبێت. لە ئەزموونی وڵاتاندا نموونەی بەرچاو هەن كە بەبێ بوونی دۆكیۆمێنتی دەستوورییش دەكرێت سیستەمی دەستووری بە باشی كاری خۆی بكات. بەریتانیا، دیارترین نموونەیە كە تا ئێستاش خاوەنی دۆكیۆمێنتی دەستوور نییە، بەڵام خاوەنی تۆكمەترین سیستەمی دەستوورییە". دەربارەی كوردستانیش ناوبراو پێی وایە" ئێمە خاوەنی سیستەمێكی دەستووریی ناتەواوین، بۆیە دەبێت لە ڕێگەی دۆكیۆمێتی دەستوورەوە سیستەمەكە تۆكمە و تەواو بكرێت. ئەگەرنا یاسای زمارە 1 و 2 ـی ساڵی 1992ـی پەرلەمانی كوردستان لەو یاسایانەن كە سرووشتی دەستوورییان هەیە و یاسا هاوشێوەكانی دیكەش، لەوانە یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و یاسای دابەشكردنی دەستەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و یاسای هەڵبژاردنەكانیش هەمان سرووشتیان هەیە".
* كەواتە گرفتەكانی بێدەستووری لە كوردستاندا چین؟
گرفتەكان زۆرن، وەكو وتم ئێمە خاوەنی سیستەمێكی دەستووریی تەواو نین تاوەكو پێویستمان بە دۆكیۆمێنتی دەستووریی وەكو بەریتانیا و ئیسرائیل و وڵاتانی دیكە نەبێت. بۆ نموونە ئەوەی ئێستا دەگوزەرێت باشترین كەلێنەكانی بێدەستووریین. پێشتر سیستەمی سیاسیی كوردستان سیستەمێكی پەرلەمانی تایبەتمەند بوو، ئێستا كوردستان خاوەنی سیستەمێكی سیاسیی دیاریكراو نییە. كە ناسنامە و جۆری سیستەمە سیاسییەكەش دیاریكراو نەبوو، ئیدی گرفتە سیاسییەكان و پیادەكردنی دەستەڵاتەكان و پیادەكردنی دیموكراسی سەرهەڵدەدەنگ.
* وەك شارەزایی یەكی دەستووری و پسپۆر لەم بوارەدا پێتان وایە هەبوونی دەستوورێك بتوانێت كێشەكانی هەرێم چارەسەربكات؟ لەوانە كێشەكانی دووهێزی سەربازی و تارادەیەك دووئیداری، ڕێكخستنی دەستەڵاتەكان..هتد.؟
من باوەڕم وا نییە بوونی دۆكیۆمێتی دەستووریی مەرج بێت بۆ چارەسەركردنی هەموو كێشەكان، بەڵكو یەكێكە لە میكانیزمەكان. ئەگینا ئەگەر ئیرادە و ڕێزگرتن و جێبەجێكردنی ڕاستەقینە و پابەندبوون نەبوو، دۆكیۆمێنتی دەستووریی بەهایەكی ئەوتۆی نامێنێت. با لە عێراق بڕوانین، خۆ عێراق پەكی لەسەر بوونی دۆكیۆمێتی دەستووریی نەكەوتووە، بەڵام دەستوورەكەی لەوانەیە دوایین شت بێت كە ڕەچاو بكرێت. دەستووری عێراق ئێستا وەكو كۆمەڵە دەقێكی فانتازی نووسراو وایە كە تەنها لە گوفتار و پەیامی سیاسییدا ئاماژەیان بۆ دەكرێت نەك لە پراكتیزە كردنیدا. دەستوورێك كە جێبەجێ نەكرێت و ڕێزی لێنەگیرێت بوون و نەبوونی شتێكی ئەوتۆ ناگۆڕێت، عێراقییش هەردەم نموونەیەكی زیندووە. ئەمە بۆ كوردستانیش ڕاستە، بەو مانایەی گرنگ پابەندبوون و جێبەجێكردنی ئەو دەستوورەیە كە دادەنرێت، وەگەرنا وەكو ئاماژەم بۆ كرد، كوردستان خاوەنی سیستەمی دەستوورییە و نەبوونی دۆكیۆمێتی دەستوور گرفتی دروست كردووە، نەك پەكخستن".
* سەبارەت بەسیستەمی سیاسی وڵات، بەرایی جەنابتان چ سیستەمێكی سیاسی زیاتر لەگەڵ دوخی هەرێم دەنگوونجێت؟ یاخود كام سیستەمی سیاسی بۆ هەرێم گونجاوە؟ كە ئەمە خالی ناكۆكی نێوان لایەنە سیاسیەكانی هەرێمە.
كوردستان خاوەنی سیستەمێكی پەرلەمانی ڕێكخراو بوو، بەڵام بیانووی سیاسیی و پەڵپ و بەرژەوەندی سیاسیی ئێستا ناسنامەی سیستەمەكەی شێواندووە. كوردستان تایبەتمەندی خۆیی هەیە و سیستەمە سیاسییەكانیش كاڵایەك نین بە چۆنیەكی بە بەری هەموو وڵاتێك بكەن، هەر وڵاتە و بە گوێرەی تایبەتمەندییەكانی خۆی سیستەمە سیاسییەكانیش دەگونجێنێت. كەواتە بۆ نموونە لە كاتێكدا كە لە سیستەمی پەرلەمانیدا گرنگە دوانەیی دەستەڵاتی جێبەجێكردن هەبێت، واتە سەرۆك و سەرۆكوەزیران، ئیتر گرنگ نییە چۆن سەرۆك هەڵدەبژێردرێت یانیش دەستەڵاتەكانی چین. گرنگ ئەوەیە سەرۆك هەبێت سەرۆكی حكوومەتییش هەبێت و لەنێوان ئەمان و دەستەڵاكانی دیكەی وەكو پەرلەمانیشدا بۆ نموونە هەماهەنگی و چاودێریكردن هەبێت. ئەمە كرۆكی سیستەمی پەرلەمانییە كە پێم وایە بۆ كوردستان سیستەمێكی گونجاوە. من پێم وایە باشترین سیستەمێك كە لەگەڵ تایبەتمەندییەكانی كوردستاندا بگونجێت هەمان سیستەمی پەرلەمانییە كە تا پارساڵ هەمان بوو. دەریش كەوت ئەو هەرا و دەنگە دەەنگەی لەبارەی سیستەمی سیاسییەوە دەكرا و كرا بە فاكتەر پەكخستنی هەوڵەكانی نووسینەوەی دەستووری كوردستان، گەمە و پەڵپی سیاسیی بوون. پێم وا نییە لایەنە سیاسییەكانی كوردستان پرۆژەی جددییان لەبارەی سیستەمی كوردستانەوە هەبووبێت، ئەوەی بینرا، پەڵپی سیاسیی و یاری سیاسیی بوو بە سیستەمی سیاسیی كوردستانەوە، نەك ناكۆكیی و جیاوازی بیروڕا لەسەر دیاریكردنی سیستەمی سیاسیی كوردستان. ئەو كات كە ئەو ناكۆكییانە سیاسییانە لە ئارادا بوون، كوردستان خاوەنی سیستەمێكی پەرلەمانی كارا بوو، بەڵام ئێستا سیستەمەكەمان پۆڵێنەكراوە و نزیكە لە سەرۆكایەتی و كەسیش لاری نییە. چونكە كاتێك دەستەڵاتی جێبەجێكردن تەنها لە سەرۆكوەزیران پێكهات، یان تەنها لە سەرۆك، ئەوكات سیستەمەكە هەرچییەك بێت پەرلەمانی نییە! ".
تاچەند گرنگە لەم خولەی پەرلەماندا پڕۆژە یاسای دەستوور بەسەند بكڕێت؟
هەموو لایەنەكان دەبێت هەستیان بەو هەڵە سیاسییە ستراتیژییە گەورەیە كردبێت كە ڕێگرییان لە پەسەندكردنی پرۆژە دەستووری پەسەندكراوی كوردستان كرد. هیودارم ئێستا ئیدی كاتی ئەوە بێت چیتر پرسی دەستوور نەكرێتە قوربانی پەڵپ و گەمە سیاسییەكان. هەڵەیەكی زۆر گەورەی لایەنە سیاسییەكان، كە دەكرێت وەكو كورتبینی و هەڵەتێگەیشتنیش ناو ببرێت، ئەوەیە كە پێیان وابێت دەستوور بۆ تاكە لایەنێك یانیش لایەنگەلێكی دیاریكراوە و دژی ئەوانی دیكەیە. من هیودارام ئەركی لە پێشینەی ئەم قۆناغە نوێیەی كوردستان تەواوكردنی دەقبەندكردنی پرۆژەی دەستووری كوردستان و پاشانیش پەسەندكردنی بێت، بۆ ئەوەی لانی كەم سیستەمە سیاسییەكە شكڵی خۆی وەربگرێتەوە و لەگەڵیشیدا گرفتەكانی دیكەش چارەسەر ببن.