Share on facebook
دایكی شاژن
هەینی, 31 ئاب 2012 15:28

فوئاد رەوەند
فەریدە دیبا، دایكی فەرەح پەهلەوی هاوسەری سێیەمی فەرمی محەمەد رەزا شای پەهلەویە، خەڵكی شاری رەشتە لە پارێزگای گەیلان، ئەم شارە نێزیكە لە قەراغەكانی دەریاچەی قەزوین لە باكوری ئێران و بە دارستانی چڕ دەور دراوە. رەشت بە خەڵكی رۆشنبیر و برنج ناسراوە، هەرچەندە ناحەزانیان، بە تایبەتی ئۆپۆزسیۆنی پەهلەوی، لە شەستەكانی سەدەی رابردوو، كە بەتەوای پەكیان كەوتبوو و لە جوڵە كەوتبوون، تەنیا چەكیان نوكتە بوو، بۆ دژایەتی، هەزاران نوكتەی ناشرینیان لەسەر خەڵكی گیلەك و تورك دروست دەكرد.
تا ئەمڕۆ وایلێهاتووە بووەتە دیارەدەیەكی باوی ئێرانی، كە گوایا پیاوی رەشتی بێ‌ غیرەتن و ئافرەتیان دۆخین شلن و توركیش بە كەر دەناسرێ‌، هەندێ‌ جاریش بە چاوێكی قێزەون باس لە هەتیو و بێوەژنیش دەكرا. كە بۆم دەركەوت رەزا شا لە باوكێكی توركی باكۆیە و لە مناڵی دایكی بە هەتیووی بەخێوی كردووە. دایكی محەمەد رەزا شاش هەر توركێكی باكۆیە و باوكی فەرەح پەهلەویش بە رەچەڵەك توركێكی باكۆیە و دایكی رەشتییە و فەرەح هەر زوو باوكی خۆی لە دەست داوە، لەم هاوكێشەیە بە ئاسانی لە تاكتیكی سەركەوتووی نەیاران تێدەگەین، هەرچەندە دەبێ‌ ئەوەش بڵێم كە من باوەڕم بە دۆخین شلی ئافرەتی رەشتی و كەرایەتی توركی ئازەری نییە. شاری رەشت یەكەمین دواناوەندی مۆدێرینی لە ئێران لە باوەش دەگرت و ئافرەتەكانی لە چاوی تارانی پایتەخت كراوەتر بوون (مەبەست لە ناوەڕاستی سەدەی رابردوو)، قەشەنگی جەستە و سپیپیستیان لە بەر ئاووهەوای فێنك و چاوگەشییان لەبەر تێكەڵ نەبوونیان وەك ناوەڕاستی ئێران لەگەڵ نەژادی مەغۆل، تورك، عارەب نییە، هەروەها سادەیی رەفتار و میوان پەروەریان و تێكەڵ بوونیان بە بازرگانی ئەرمەنی، جۆرجی و رووس. هەر هەموو ئەوانە رەفتاری ئافرەتێكی رەشتی بە تایبەتی و گیلەكی بە گشتی لە رادە و ئاستی ئافرەتێكی ئەوروپییە. هەرچەندە لە مێژوو تەیمور لەنگ لە بیرەوەرییەكانی هەردەم باس لە چاونەترسی خۆی و لەشكرەكەی دەكات، بەڵام كە دەچێتە گەیلان (شاری رەشت چەقی پارێزگایە) دەڵێ‌ ئافرەتانی گەیلانی لەشكری تەیموریان بەزاندو و بۆ رزگاری، زوو ئەم دەڤەرەم بەجێهێشت!. پێم وایە زیادەرەوێك لە وتەكانی هەیە، كە ئەم وتارە شوێنی وەڵامدانەوە نییە. سەبارەت بە توركە ئازەریەكانیش خەڵكێكی زەحمەتكێشی سادە دڵن. ئاستی فەرهەنگییان زۆر نزمە و بۆ پەیداكردنی بژێوی ژیانی رۆژانەیان ئامادەبوونە، شان بدەنە هەر كارێك و بە بێ‌ دەنگی نان و پەنیری خۆیان بخۆن. كە زۆربەشیان لە گوندەكان دەژیان و بێ‌ بوونی هیچ پێداویستیەكی سەرەتایی ژیانێكی ناخۆشیان دەبردە سەر، هەر بۆیەش كچانی ئازەری كە لە جوانی دا بێ‌ وێنەن، دەبوونە نێچیری سەرمایەدارەكانی كارخانەدار و بە مووچەیەكی كەم رۆژانە 12 كاتژمێر لە خراپترین بارودۆخ كاریان دەكرد، بە تایبەتی لە كارگەكانی پارچە و زۆریان تووشی نەخۆشی سیل دەبوون و ژیانی شیرینیان لە دەست دەدا. كچە جوان و لاوەكانیان كە تاقەتی ئەو هەموو گوشارەیان نەدەگرت، دەبوونە پارووی قەحپەخانەكانی ئێران، كە لە زۆربەی شارەكان هەبوون. ئەم ئافرەتانە بە كۆمەڵ لەلایەن دەڵاڵێكی تورك بە بیانووی كاركردن و مووچەی زیاد لە خێزانەكانیان جودادەكران و لە شارەكان وەك كۆیلە مامەڵەیان لەگەڵ دەكرا. پیاوی سادە دڵ لە گوند بەو هزرەیە، كە كچەكەی لە شار شوێنی خۆشە و مووچە وەردەگرێ‌. هاتووچۆش لە كار نەبوو، تەنیا رێگای پەیوەندیش هەر نامە بووە، سەرنوشتی ئافرەتە جحێڵەكانیش تلیاك و نەخۆشی سفلیس و سوزاك بوو.
فەریدە خانم لە ساڵی 1937 مێرد بە پلەدارێكی توركی باكۆیی بەناوی (سوهراب دیبا) دەكا، پێش مێردكردنی نازناوی قوتبی هەبووە، كچە هەتیووێكی 15 ساڵەی هەژار، بە هیوای پاروە نانێك و لە رێی ئافرەتێكی خەیات بە مێرد دەدرێ‌ ، بێ‌ جەژن و سەما، بەڵام دڵشادە كە سێبەرێكی نان دەری هەیە. زۆری پێ‌ ناچێت و لە ساڵی 1942 بێوەژن دەبێت. ئافرەتێكی ناسكی لاو، قەشەنگ و بێ‌ كەس لە شارێك كە ئۆپۆزسیۆنی شا بەسەری زاڵە و كۆماری ئازەربایجانی جاڕ داوە. بە چاوێكی سووك دەیانڕوانیە هاوسەری پلەدارێكی سوپای شا و مووچەشی بڕاوە. بە كاری بەرگدووریی خۆی خەریك دەكا، بۆ خۆشی باس لەوە دەكات كە پارەكەی بەشی نانە وشكی نەدەكرد (لە جەنگی جیهانی دووەم ئێران بە دەستی بێ‌ خۆراكی دەیناڵاند)، ناچار پەنا دەباتە بەر (رەحیم ئیپكچی) بازرگانی تەورێزی، كە دەستی لەگەڵ رووسەكان تێكەڵ بوو، ئەویش سیغەی دەكا و بۆ ماوەی دوو ساڵ وەك كەنیزەك چێژی بەو پیاوە داوە. هاوسەری دووەمی بەردەوام كچانی 9-10 ساڵەی سیغە كردووە و لە بەرانبەردا بڕە ئازووقەیەكی داوەتە خێزانەكانیان. عەیاری (فەریدە) زۆر ئاشكرایە، چونكە بازرگانی فریوداوە و بۆ ئەوەی خانووی بۆ بكرێت. لەوانەشە فەریدە بۆ ئەوەی سەرپۆش بخاتە سەر داوێن پیسی خۆی، وای باس كردبێ‌ كە خانووی بۆ كرابێت. بازرگانێكی دڵڕەق كە بەرامبەر بە نانی شەو لەگەڵ منداڵێك راببوێرێ‌، چۆن خانوو بۆ یەكێكیان دەكڕێت؟، مەگەر ئەوەی كە فەریدەخان دەستی لەگەڵ ئەفسەرانی رووس تێكەڵاو بوبێت و پارەی دەست كەوتبێت، چونكە فەرەحی كچی دەنێرێتە تاران و لە باشترین قوتابخانەی فەرەنسیەكان ناونووسی دەكا. ئەگەر مێردكردنی بەناچاری بووە، بۆ فەرەحی لەلای خۆی گل نەداوەتەوە بە تایبەتی (رەحیم) كەمتر لەلای بووە و زیاتر لە 50 ژنی سیغەی هەبووە، مەگەر ئەوەی كە ماڵی رەحیم شوێنی بەزمی ئەفسەرانی رووس بووبێت و چۆن رووسەكان رازی بووینە لەژێر دەسەڵاتی ئەوان بازرگانێك ئازادانە كار بكا، كەچی ماڵی هەر هەموو سەرمایەدارەكانیان تاڵان كردووە. پێم وایە چیرۆكی سیغەكردنەكەش شانۆیەكە بۆ سەرپۆش خستنە سەر ئەو دوو ساڵەی كە بە تاقی تەنیا لە تەورێز ماوەتەوە و پارەیەكی باشی دەست كەوتووە. لەوانەیە پرسیارێك بكرێ‌، ئەگەر فەریدە دۆخین شل بووە بۆ رووی نەكردۆتە تاران؟ ئا لێرە دەگەڕێینەوە دواوە، شاری تاران پڕبووە لە ئافرەتی پۆڵەندی ئاوارە، كە لە رێگای رووسیا گەیشتبوون، بە پارەیەكی كەم ئامادەبوون لەگەڵ هەموو كەسێك بن. باس لەوە دەكرێ كە جووتیارەكانی گوندەكانی دەوروپشتی تارانیش بێ‌ بەش نەبووینە لەم خوانە و زۆریان لەبەر جوانی ئافرەتەكە و رەزامەندییان بە نانەوشكێك هاوسەری پۆڵەندیان هەڵبژاردووە، لە گەڕانەوەی بۆ تاران هاوڕێیەكی بەرگ درووی ئافرەتی پۆڵەندی دەدۆزێتەوە، كە تا دواژیانی پەیوەندیان بەردەوام دەبێت. فەرەحی هەتیوو دواناوەندی تەوا دەكا و بە مووچەی كەمی باوكی نەیدەتوانی بگاتە پاریس و مانگانە 150 تومەن خەرجی زانكۆ بكا. ئەم بڕە پارەیە مووچەی مانگانەی چەند مامۆستا بووە. ژیانی تەماوی ئەم ژنە شوێنی سەرنجە، ئافرەتێك بۆ سەركەوتن هەردەم ئامادەبووە هەموو بەهاكان بخاتە بن پێی و بە پێچەوانەی ئەشڕەف حەزی بەناو زڕاندنی نەكردووە. دەست و دایەرەی دایكی شاژن بێ‌ رەوشت تر بووینە لە ئەشڕەف پەهلەوی، بەڵام خۆی لە پشتی پەردە حەشارداوە و جاروبار سەردانی زانایانی ئاینی كردووە و پارەی بۆ كاری خێرخوازی تەرخان كردووە و سەردانی هەتیوخانە، نەخۆشخانە و گەڕەكە هەژارەكانی كردووە. ناسینی فەریدەخان تەنیا لە رێی بیرەوەریەكانی كە لە لەندەن چاپكراوە بووە. حوكمی ئەو بۆ پیاوانی دەسەڵاتداری سەردەمی پەهلەوی كە نێزیكی دەربارن، لە یەك رستە كۆدەبێتەوە، (بێ‌ غیرەتێك كە بەردەوام خیانەت لە هاوسەری دەكا)، بەڵام بۆ دووجار حەزی كردووە هاوسەری سێیەم هەڵبژێرێت، یەكێك لەوانە (د.حاجبی)بوو، قومارچی ناسراو و هاوڕێی شای ئێران بووە، كە شا ناڕازی بووە و تێیگەیاندووە كە ئەو ئازادە لە رابواردن، بەڵام حەز لە ناونیشانێكی تازە بۆ پیاوێكی دەرباری ناكات، كە شا ناچاربكا یەكێك لە نۆكەرانی بەناوی خەزور بانگ بكات. بۆ ماوەیەك لەگەڵ شازادە حەمید رەزا پەهلەوی بووە، زۆر جەژن و بەزمی بۆ سازداوە، بە نیاز بووە خۆی بكاتە بووكی بنەماڵەی پەهلەوی، بەڵام شا بەرهەڵستی كردووە. هەر بۆیەش نائومێدبووە لە پلاندانان بۆ گۆڕەپانی رامیاری و خۆی خزاندۆتە باوەشی بەزمی شەوانە. هەرچەندە لە ساڵی 1977 دەستی وەردایە كاروبار و بە پەیوەندی كردن لەگەڵ ئایەتوڵڵا خوانساری خویی و شەریعەتمەداری لە دژی خومەینی رۆڵێكی نواند. بۆ ئافرەتێكی هەتیوی هەژار، كە هەر لە تەمەنی هەرزەكاری لە لایەن ئامۆزاكەی تامی ماچ و چێژی لە ئامێز گرتنی كردبێت و لەدوای هەموو ئەوانە بە هەند وەرنەگیرێ‌ و بە هاوسەری خۆی دانەنێت. هەستێكی باوەڕ بە پیاو نەبوونی لەلا خوڵقاندووە، هەڵپەرستی دایك لەلای فەرەحی كچیشی هەم تەشەنەی كردووە، جاری یەكەم شاژن دەزگیرانی كوڕی خاڵی بووە، لە پاریس خۆی دەهاوێتە باوەشی كەریم پاشا، هەتا هەواڵی دەزگیرانی خۆیان ئاشكرادەكەن، فەرەح لە قوتابیەكی چەپ دەبێتە ژنی شای كۆنەپەرەست. هێرشە توندەكانی دایكی شاژن بۆ سەر خانەدانی پەهلەوی بەو مانایەنییە، كە رقی لە رەوشتی ئەوانە، بەڵكو بەشێك لە شازادەكانی گرنگیان پێنەداوە. هەرچەند لە كاتی پێویست گوێی نەداوەتە خۆ نزمكردن و دەڵاڵی سۆز بۆ ئەوان دەكا، فەریدەخان لە باسی نیزیكی خۆی و فاتیمەی پەهلەوی دەنووسێ‌: لە دوای كوژرانی محەمەد خاتمی هاوسەری فاتیمە پەهلەوی، ناوبراو تووشی خەمۆكی هات و من داوەتی ناوبراوم كرد بۆ جەژنی كلیل(ئافرەتان لە ژوورەكان دادەمەزران و كلیلی ژوورەكان دەخرانە ناو سەندوقێك و پیاوان بە چاوی بەستراو، كلیلیان هەڵدەگرت و بەرەو ژووری مەبەست بەڕێدەكران) و رەزا قوتبی برازاشی بۆ رەواندنی خەم و خەفەتی شازادە هەمیشە هاوڕێ‌ بوو.
دەستە و تاقمی دایكی شاژن، بریتین لە پەروین ئەباسالتی، رۆژنامەنووسێكی هەوەسبازە، كە بە پەری ناسراوە. باوەڕی وابووە كە دەبێ‌ ژنان ئازادبن لە چێژ وەرگرتنی سێكسی، چۆن پیاوان دەتوانن چەند هاوسەریان هەبێت، بۆ ژنانیش رەوایە چەند یار، یان هاوسەریان هەبێت. مێردەكەشی كە كارمەندێكی بڵندی باڵای وەزارەتی دەرەوەی ئێران بووە، لە كاتێك چاوی بە پەریخان دەكەوێت دەست لە ملی پیاوێكە، لەوان نزیك دەبووە و بە كابرای دەگووت ((مێرسی!!)). دایكی شاژن كە یاریزانی جەژنی كلیل بووە و هەمیشە گۆرانی بێژە لاوەكانی پەسەند دەكرد. هەربۆیەش كلیلی ژووری ئەویان لە دەستی پەریخان وەردەگرت، لە ساڵی 1971 لەسەر داخوازی ئەو (پەری خان)یش كرایە سیناتۆر. پەریخان بێبەرامبەر بە رۆڵی جەژنە كلیل هەڵنەستاوە و لە هەر كام لە ئافرەتان بڕە پارەیەكی زۆری وەردەگرت بۆ سندوقی خێرخوازی!، ئەم پارەیە رۆژانە بەسەر هەتیوخانەكان دابەش دەكرا!، داواكار زۆربوون هەر بۆیەش پەری خانی ناچار كرد، كە داوای پارەی خێرخوازی زیاتر بكات. دایكی شاژن نەیویستووە تەنیا بە دەزگای ئەو خۆی ببەستێ‌، هەرچەندە دان بەوە دەنێ‌ كە پەری خان نەیهێشت هەست بە پیر بوون بكا. كەسی دووەمی تاقمی دایكی شاژن، لەیلا میر ئەرجومەندە كە هاوڕێ‌ و هاوشێوەی فەرەحی شاژنە. لەباری بەڕەڵڵایی كەمتر نەبووە لە پەرە خان نەبووە و بەرنامەی كەلەوانی و پیاسەی بەڕووتی لەگەڵ پیاوان باوە و لەو كەسانەیە كە جێگای سەرنجی دایكی شاژنن، بەڵام قازانجەكەی كەمتر بووە، بە تایبەتی هەندێك لە كردەوەكانی لەگەڵ گیانی نهێنی كاری ئەو گونجاو نەبوو. وەك گرەوكردن بۆ رووت بوونەوەی ئافرەتان و پیاوان لە جەژنەكان. لەش و لاری فەریدەخان كە شای تاجداری ئێران نازناوی بانووی پێبەخشی بوو، گونجاو نەبوو، ورگێكی ئاوس و قاچ و قولێكی چرچ بۆ رووت بوونەوەی  ئاشكار گونجاو نەبووە. بۆ ئەوەی كاتێكی تایبەتی لەگەڵ قەشمەڕی دەربار قۆلی ناسری بباتە سەر و خەم و خەفەتی لێ‌ بڕوێنێ‌، لە كۆشكی محەمەد عەلی برای لەسەر جادەی چالوس، كات دەباتە سەر، سوودیش لە دەنگی زوڵاڵی حومەیرا وەرگرتووە. حومەیرای هەمیشە مەست، بەردەوام هاسەرەكانی خۆی تەڵاق دەدا و بێ‌ پەروا خەڵكی بە تازە زاوای ئاشنا دەكرد، كە گوایا لە نۆرەدان. هەر بۆیەش دایكی شاژن بەڕێزەوە دەڕوانێتە ئەم هونەرمەندە گۆرانیبێژە. لە ماڵی خۆشی بەزمی سمت بادانی سازدەدا بۆ ئەوەی ورگەكەی بتوێنێتەوە!. لە خۆم دەپرسم پیرەژنێكی ئا لەو تەمەنە، چۆن توانای سەمای رۆژهەڵاتی تێداهەبووە؟. ئالێرە سەرنجی خوێنەر رادەكێشم، كە دایكی شاژن بانو فەریدە دیبا، بەردەوام وشەی (عەیش) بەكاردەبا كە لە كوردی رابواردن بەرامبەریەتی. یەكێك لە دۆزینەوەكانی ئەو بەسەری شكا و فەرەحی كچی لێزیز كرد، ماوەیەك لە كۆشكیكی شازادە ئەمیر هۆشەنگی دەلوی قاجاری خۆی لەناو گۆماوی شیری مانگای گەرم دەشوا و جەستەی دەخاتە بەر دەستی ئافرەتی فیلیپینی كە ئازمودەی شێلان بوون. ئەم باسەی لەلای شا و ژنی كرد و هەردوولا سوپاسیان كرد، بەڵام شا هەموو رۆژێ‌ حەزی دەچووە شێلان و كاتی بۆ فەرەح نەدەما هەر بۆیەش فەرەحی زویر كرد. ئەمەی كە باس كرا كورتەی كارنامەی ئافرەتێكە بۆ ماوەیەكی درێژ توانای دامەزراندن و لادانی خەڵكی بەدەست بووە، بێ‌ شەرمانەش دەیەوێ‌ خۆی بە فریشتە لە قەڵەم بدات. ئەگەر ئەشڕەف كۆتەڵی شەمەزاری پەهلەویەكانە، فەریدە دیبا ئیبلیسی دەربارەكەیانە.
- بۆ گۆڤاری (كۆوار) ئامادەكراوە.