كامەیان سەرچاوەی ڕەوشتە، عەقڵ یان كۆمەڵگە

شاناز هیرانیكامەیان سەرچاوەی ڕەوشتە، عەقڵ یان كۆمەڵگە

رەوشت یەكێكە لە ‌زانستە پێوەرییەكانی هەمیشە جێگەی بایەخ و گرنگی پێدانی فەیلەسۆف و زانا كۆمەڵایەتییەكان بووە، هیچ كاتێكیش سنوورێكی بۆ دیاری نەكراوە، چونكە بەردەوام جیاوازی هەبووە لە بۆچوون و دیدگاكان سەبارەت بەو بابەتە، خاڵی سەرەكی جیاواز‌ییەكانیش هەمیشە لە ‌بارەی دامەزراندنی پێوەرە رەوشتیەكان بووە. زانا كۆمەڵایەتییەكان پێیانوایە: رەوشتی كۆمەڵایەتی دۆخێكە لە دۆخەكانی ویژدانی كۆمەڵ، ئەمەش لەلایەن لایەنگرانی عەقڵەوە ڕەت دەكرێتەوە، كە پێیانوایە ڕەوشت ئەركە، بۆیە لێرەدا جیاوازییەكە بە ‌ڕوونی دیارە: ئایا حەقیقەتی ڕەوشت دۆخێكی ویژدانیە یان هەڵدەكشێت بۆ عەقڵ؟
لایەنگرانی ئەو بۆچوونەی كە پێیانوایە ڕەوشت دۆخێكی ویژدانیە، هەر خۆشیان خاوەن تیۆری كۆمەڵایەتین و پێیان وایە ڕەوشت هەڵقوڵاوی ناوەندێكە كە تێیدا تاك لەناویدا دەژیت و كاری لێدەكات لە چوارچێوەی چەندین ڕێچكەی ڕەفتاری، كە ویژدانی كۆمەڵ‌ تێیدا چڕ دەبێتەوە. واتە ڕەوشت دیاردەیەكی كۆمەڵایەتییە، چونكە تاك ئامادەیی دروستكردنی بەها رەوشتیەكانی نییە. لەبەر ئەوەی خۆیان لە بوونێكی كۆمەڵایەتی دروست بوون، واتە هەڵقوڵاوی ویژدانی كۆمەڵن‌، كە بریتیە لە چەندین داب و نەریت و تاكیش بەشدارە لە ‌دروستكردنی ئەو نەریتانە، چونكە رەوشت ڕێكخستنێكی كۆمەڵایەتییە و ئەوەی بۆ كۆمەڵگەیەك دەبێت، رەنگە بۆ یەكێكی تر ڕاست نەبێت. كاتێك ویژدانمان لەناو كۆمەڵگەدا دێتە گۆ، واتە چەمكی باش و خراپە مرۆڤ لە كۆمەڵگەیەكەوە وەری دەگرێت. بۆ نموونە، لای كۆمەڵگە ئیسلامییەكان، گوێرایەلی بۆ دایك و باوك، واتە دڵسۆزی لە خزمەتكردنیانە. كەچی دانیشتووانی جەمسەری باكوری بەستەڵەك‌، هەر زوو باوانیان رادەستی ورچەكان دەكەن، بۆ ئەوەی زوو بچنە بەهەشت! ئەمەش جیاوازییەكی روونی ڕەوشتە لە بیروباوەڕەكان لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تر.
بەڵام لایەنگرانی عەقڵ، پێیانوایە عەقڵ نەمرە و هیچ دۆخێك و رۆژگارێك و شوێنێك كاری تێناكات. هەر بە‌هۆی عەقڵیشەوە دەتوانین جیاوازی بكەین لە‌نێوان حوكمێكی گەندەڵانە و حوكمێكی راست و دروست، واتە لە‌نێوان چاكە و خراپە. چونكە عەقڵ یاسای رەوشتە و لە ‌دەرەوەی عەقڵیش هیچ یاسایەكی تر بوونی نییە. فەیلەسوفێكی وەك ئەیمانوێل كانت، كە پێیوایە رەوشت ئەركەو چەند تایبەمەندییەكی پایەندبوونی هەیە نەك ناچاری، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە ئازادی ڕەت دەكاتەوە، چونكە عەقڵ ئاڕاستەی دەكات لەسەر ئیرادە. ئەمەش واتای وایە كە خۆی لە ‌خۆیدا ویستە نەك فاكتەر،  ئاراستەی سەرجەم خەڵكیشی دەكات لە ‌هەر رۆژگار و شوێنێك بێت. (كانت) پێی دەڵێت: فەرمانی رەوشت وەك گوزراشتێك لەسەر رەوشت، بۆ ئەوەی ئیرادەی باش لەسەر شێوەیەكی گشتگیر بێت. واتە بتوانین كردەوەكانمان بكەینە خاڵی دەستپێك بۆ رەفتارەكانی تاك. وەك بەزەیی پێدا هاتنەوە، كە رەوشت بەسەرماندا دەیسەپێنێت بەرانبەر ئەوانی تر و یارمەتیدانیان، بەڵام ئێمە ناتوانین ئەوە بكەین لە ‌كاتێكدا خۆمان پێویستمان بە یارمەتی و ئەو بەزەیی پێداهاتنەوەیە. چونكە بەزەیی پێداهاتنەوە بنەمایەكی رەوشتی و ئەركیشە، بە گشتگیركردنیشی بنكە تێدا دەبێتە ئامانج نەك فاكتەر و نایەوێت یارمەتی ئەوانی تر بدات و بە شێوەیەكی مرۆڤانەش كار ناكات.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو