كاڵی فەقێ: پێویستمان بە شۆرشێكی سپی كۆمەڵایەتی هەیە تا باشییەكانی كلتوور بهێڵین و ناشیرینەكانیشی فرێ بدەین

كاڵی فەقێ: پێویستمان بە شۆرشێكی سپی كۆمەڵایەتی هەیە تا باشییەكانی كلتوور بهێڵین و ناشیرینەكانیشی فرێ بدەین

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: كاڵێ فەقێ وسو، ماستەر لە یاسای گشتی زانكۆی سەلاحەددین، ئەندامی مەكتەبی ناوەندی لە سەنتەری دیراسات و توێژینەوەی ئەكادیمیای پارتی، نوسەر و ڕۆژنامەنوس لە دیدارێكی زاری كرمانجی قسە لەسەر دۆخی ئازادی ژن و هەندێ پرسی تری پەیوەست رەوشی مێینەو هاتنەپێشی ئافرەت لەكایەكانی ژیان دەكات. رایدەگێنێت" ژنانی كورد لە شۆرشەكان و لە مێژوی خەبات دا خاوەن پێگە و شانازی زۆرن كە هاوشانی پێشمەرگە شانیان داوەتە بەر ئەرك و بەرپرسیارتییە جۆراجۆرەكانی  ژیان لە هەوراز و نشێوەكانی ڕابردوماندا، بۆیە ئافرەت و خەباتی نەتەوەیی و نیشتیمانی دوو چەمكی پێكەوە گرێدراون." دوای ساڵی ۱۹۹۱ و دروستبونی دەسەڵات و دامەزراوە فەرمییەكانی هەرێمی كوردستان، گۆرانێكی ریشەیی لە ئەرك و مافەكانی ژنان بە بەراورد بە رابردوو دروست بوو، لەبەر ئەوەی گۆرانێكی فراوان و هەمە لایەنەش لە دۆخی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری هاتە ئاراوە، ئافرەتانی كورد لە هەر قۆناغ و دۆخێك دا خاوەنی پرەنسیپەكانی رێز و شكۆن، پرسی ژن تا ئەمرۆ قۆناغی جیاجیای بڕیوە و لە ناوچەیەك بۆ ناوچەیەكیش جیاوازی هەیە." لە كۆمەڵگا پێشكەوتووەكان پرسی ژنان پرسێكی زۆر گرنگی گرێدراو بە مرۆڤایەتییە و ئەوان زیاتر لە بایەخ و توانا و هێزی نەرم و ئاشتیخوازی ژنان تێگەیشتون. گرنگیدان بەو پرسە هاوتەریبە لەگەڵ ئاسوەدیی وڵاتان. سەرەرای بوونی گرفت و كەموكوری لە هەرێمی كوردستان، دۆخی ئافرەتان لەبارێكی گونجاو دایە، چونكە ئێمە دەتوانین بخوێنین و پێشكەوین و داهێنانی زانستی بكەین و لەپەروەردە و گەشەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری و ئاسایشی نیشتیمانی دا ڕۆڵمان هەبێت. دەرفەتە یاساییەكان و دەروازەكانی خۆپێگەیاندن تاڕادەیەكی باش واڵان بەڕوی خانماندا، بۆیە من گەشبینم بە دۆخەكە و پێموایە هێواش هێواش دەرگا داخراوەكانی خێزانی و كۆمەڵایەتی و سیاسیش بەڕوی توانا و ویستەكانماندا دەكرێنەوە لەوەی ئێستا هەیە. دەبێ بە شێوەی زانستی و دروست و بەرێزگرتن لە بەها كۆمەڵایەتییەكان بەدژ تاریكی و بێرێزی و شكاندنەكان دا بچینەوە. لەئێستادا ئەگەر پیاوێك سەرۆكی حكومەتە، ئەوە ژنێكیش سەرۆكی پەرلەمانە." ئاستەنگەكانی بەردەم كارایی و دیاربوونی ژنان هەر چەندێك و هەر چۆنێك بێت نابێ خانمانی وڵاتەكەم بوەستن، لەهەر كەوتنێكدا پێویستە بەهێزتر هەستنەوە و بەردەوام بن لە هەنگاونان بەرەو ئەو ئایندەی كە نەخشەرێگەیان بۆداناوە."
كاڵێ فەقێ باسی لەوەشكرد" هەر كۆمەڵگایەك كە جۆرەها مرۆڤی لەخۆگرتووە خاوەن مێژویەكە لە تێپەڕاندنی دۆخە جیاوازەكان و بەرەوپێشچونەكاندا، كۆمەڵگای ئێمەش لەزۆر بوار و ڕەهەند دا بەباشی گەشەی كردووە و لە هەندێ پرسیش دا نزیكە لە چەقبەستویی و نەیتوانیوە لێی گوزەر بكات، كوردستان بە حوكمی دەورانی مێژویی پڕ لە گرفت و ئازاریدا نەیتوانیووە لە ئاستی چاوەڕوانی و ویستەكان دا گەشەی ئاسایی لە ڕەهەند و بوارە كۆمەڵایەتییەكاندا بكات." گشت دروستكراوەكان، هەڵگیراوەكان، ئاداب و عورف و گفت و لفت، باوەڕ و بیری گشتی، هونەر و تێگەێشتن پێیدەگوترێت كەلتور و فەرهەنگ، كە لە جیلێكەوە بۆ جیلیتر دەگوازرێنەوە. هەرچەندە لەوانەیە وڵاتێك بوونی نەبێت كە كارتێكراوی فەرهەنگ و كەلتوری دەرەوەی خۆی نەبێت." گرنگە بزانین گواستنەوەی كەلتور و فەرهەنگ و رێز و بەهاكان لە خێزانەوە دەست پێدەكات دواتر لە ناوەندەكانی پێگەیاندن و فێربوون بەردەوامی دەبێت، جێی داخە لە كوردستان زۆربەی خێزان و ناوەندەكان زیاتر لە پەروەردەی مرۆڤبوونی شایستە بایەخ بەهێنانی دەرەجەی بەرز و دەرخ كردنی وانەكان دەدرێت، بۆیە پێویستمان بە شۆرشێكی سپی كۆمەڵایەتی هەیە تا باشییەكانی كەلتور بهێڵین و ناشیرینەكانیشی فرێ بدەین بۆ ئەوەی خاوەنی جوانترین فەرهەنگی خۆمان بین."
دەشڵێت" بەشداری سیاسی ئەو كار و چالاكییانە دەگرێتەوە كە بۆ كارتێكردن و كاریگەری دانان لە پڕۆسەی حوكمرانی و بڕیاردان ئەنجام دەدرێن لە ئاست و پێگەی جیاوازدا، خۆشەویستی گەل و خاك و ویستی خزمەتی گشتی هۆكارێكە بۆ بەشداری سیاسی، بەشداری سیاسی ژنان ڕۆڵێكی گرنگی لە گەشەپێدان و پەرەپێدانی سیاسی بە ئامانجی گەیشتن بە وڵاتێكی ئاسودە هەیە، یەكێك لە پێوەرە گرنگەكانی هەڵسەنگاندنی ئاستی گەشەی كۆمەڵگا متمانە و باوەڕە بە هەبونی ئافرەتان لە پێگە جیاوازەكانی كۆمەڵگادایە، بەشداری سیاسی خانمان نابێ تەنها بە ژمارە بێت بەڵكو دەبێ زیاتر چۆنییەتی بەشداربون و هێزی بڕیاردانەكەی لەبەرچاو بێت." خۆشبەختانە دەرگا كۆمەڵایەتی و یاساییەكان تا ڕادەیەكی باش لە وڵاتی ئێمەدا بەڕوی خانمان كراونەتەوە بۆ بەشداری سیاسییان، وە بەشێك لە خانمانیش سەركەوتو بوونە لە نیشاندانی توانا و لێهاتویی و مەعریفەی خۆیان، پێویستە ئێمەی خانمان بە قۆستنەوەی دەرفەتەكانی بەردەم خۆمان، بە رێكاری دروست و رێزلێگیراو قاڵدرمەكانی سەركەوتن تێپەرێنین و بەشداری سیاسی خانمان درەوشاوە بكەین."
كاڵی فەقێ وسو، لەسەر كۆچی گەنجان و كەمبوونەوەی پرۆسەی هاوسەرگیری گووتی" پاڵنەرەكانی جێهێشتنی نیشتیمانی دایك جۆراوجۆرن، لاوان و گەنجانی ئێمە بە گشتی هەست بە نەبوونی سەركردایەتی خۆیان دەكەن، ئەوان كەمتر ویست و ئارەزو و خولیاكانی خۆیان لەبەرنامە جۆراوجۆرەكانی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئێستادامان دا دەبیننەوە، هەروەها بێكاری و قەیرانی ئابوری و گرفتە سیاسییەكان جگە لە هەبونی تەوژمێكی ناتەندروستی نیشاندانی گۆرانكاری و ریكلامەكان بەئاراستەی بێئومێد كردن، وایكردووە گرنگترین توێژ بیر لە ژیانی دەرەوە بكەنەوە و كۆچ بكەن." بەردەوامبونی ئەم كۆچ و بەجێهێشتنەی گەنجان ئەگەر چارەسەرێكی ریشەیی نەكرێت داهاتو و ئایندەی وڵات لێڵ دەكات. بۆیە پێویستە پارتە سیاسییەكان و سەركردایەتی حوكمرانی حەكیمانە و بەكردەیی بەرنامە و پلانی دروست و گونجاویان لە پڕۆگرامەكانیان بۆ گەنجان هەبێت، پێویستە دامەزراوە پەروەردەییەكان و دەزگاكانی ڕاگەیاندن و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی پێكەوە ڕۆڵی زیاتر و گونجاوتر بگەرێن بۆ بەئاگاییكردن و نەهێشتنی بێهێوایی لەناو توێژی لاوان دا، گەنجان و لاوان توێژی پڕبەها و سەرمایەی بەنرخی ئەم وڵاتەن نابێ رێگە بدرێ وابە ئاسانی سەروەت و توانا مرۆییەكان كۆچ بكەن."
ئەوەشی گووت" یەكسانی جێندەری یەكێك لە خاڵە جەوهەرییەكانی پڕۆسەی دیموكراسییە چونكە فەزایەكی گشتی یەكسان بۆ ژن و پیاو تێیدا فەراهەمە و لێهاتویی و تواناكان ركابەری یەك دەكەن، گەشەكردنی یەكسانی جێندەری بەتەنیا گرێدراو نییە بە بەرزی ژمارەی بەشداربوانی ژن لە دەسەڵاتی بڕیاردا و كارتێكردن، بەڵكو ریشەی لە قوڵایی پەروەردە و پێگەیاندن هەیە. یەكسانی جێندەری جیاوازه لە لێكچون، واتای كۆپی پێست نییە. بەڵكو یەكسانی جێندەری دەرئەنجامی سەروەری یاسا و ڕێزگرتن لە پرەنسیپەكانی دادپەرەوەری و دەرفەتی یەكسان بۆ خۆپێگەیاندنی مرۆڤەكانە." لەسایەی حوكمڕانی دەسەڵاتی كوردیدا، بەشداری كارای ژنان تاڕادەیەكی باش لە دام و دەزگا جۆراوجۆرەكانی دەسەڵات دا رەنگی داوەتەوە. بەڵام لە ئاستی چاوەروانی و تموحی ئێمەی خانمان نییە. بۆیە پێویستە بە چەكی زانست و تێگەیشتن و و مەعریفە ڕوبەروی ئاستەنگەكانی بەردەم یەكسانی جێندەری ببینەوە و توانا و هەوڵ و ماندوبونەكانمان زیاتر لە خزمەتی  نیشتیمان بێت." هیوادارم ڕێژە و كوالێتی توانای بەشداری ژنان لە كایەكانی سیاسی و حوكمڕانیدا بەرزتر بێتەوە بۆ بەئاگاهاتنەوە و سەر لەنوێ داڕشتنەوەی هزرەكان بەمەبەستی نەهێشتنی جیاوازی جێندەری، چونكە تا ڕوانگە و هزر و بۆچوون نەگۆرێت گۆرانكاری دروست نابێت.

زۆرترین بینراو