كۆچی گەنجان و كەمبوونەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیری

كۆچی گەنجان و كەمبوونەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیری

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی:
 یەكێك لەو پرسانەی ئێستای كۆمەڵگەی كوردی بۆتە جێگای قسە لەسەركردن، ئەویش كۆچی گەنجان و كەمبوونەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیرییە، بە پێی ئەو ئامارانەی هەن ساڵ بە ساڵ خەڵكێكی بەرچاو كوردستان جێ دەهێڵن و روو لە دەروەی ووڵات دەكەن، لەم چەند هەفتەیەی رابردوو شەپۆلێكی دیكەی گەنج رووی لە دەروەی ووڵات كرد، كۆچی گەنج و كەمبوونەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیری تا چەند كاریگەری دەبێت لەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی؟ چالاكوان، قوتابیانی زانكۆ و كۆمەڵناس دیدو بۆچوونی خۆیان سەبارەت بەم پرسیارە دەخەنەڕوو پێیان وایە ئەم كۆچە ئاسایشی كۆمەڵایەتی شلۆق دەكات، لەمیانەی راپۆرتەكەدا ژنێك كە كتێبی رێگای هات و نەهاتی نووسییە لەسەر ئەو كۆچەی هاونیشتیمانیان دەروەی ووڵات وەك بەهەشتێك وێنا دەكەن بۆ زاری كرمانجی ناوەڕۆكی كتێبەكە باس لێوەدەكات.  
نەسیبە ئەحمەد، تەمەنێكی كردووە باس لەوە دەكات ساڵ بەساڵ رێژەیەكی بەرچاو لە گەنج كۆچ دەكات ئەوەش وایكردووە بە هەزاران ئافرەتی وەك من لەماڵ بكەوێت و تەمەنی بەسەر بچێت، دەڵێ" من بووم بە 45 ساڵ تازە هیوایەك نیە بۆ ئەوەی بچمە نێو پڕۆسەی هاوسەرگیری، خەمی من خەمی نەوەی داهاتووە لەبەر ئەوەی ئەگەر وا بڕوات بۆ ساڵەكانی ئایندە رێژەی قەیرە زۆر دەبێت، هیچ ماڵێك بێ كچ نامێنێتەوە بۆیە رووی دەمم بۆ لایەنی پەیوەندی دارە هەرچی زووە رێگری بكەن لەم كۆچە بە لێشاوە و پڕۆژەیان بۆ گەنجان هەبێت و چیتر كۆچ نەكەن."
شڤان ئەحمەد، گەنجێكی تری سۆرانە سەرقاڵی كاسبییە ئەو كۆچی گەنجان بە مەترسی دار ناودەبات و ئەوە دەخاتەڕوو" زۆربەی خانەوادەكان توانای ئەوەیان نیە ژن بۆ كوڕەكانیان بێنن، ئەگەر سەیری ئامارەكانی دادگا بكەین ئەوە روون دەبێتەوە كە پرۆِسەی هاوسەرگیری بەرەو كاڵ بوونەوە دەچێت، جگە لەم كۆچەی بە بەردەوامی هەیە بەشێكی زۆری ئافرەتانیش داوای ئاڵتوونی زۆر دەكەن، ئێستا بووم بە 29 ساڵ هیچ لە بەرنامەم دانییە ژیانێكی نوێ پێكبێنم لەبەر ئەوەی كاسبی وەك جاران نەماوە باری دارایی لەو پەڕی خراپی دایە بۆیە ئەركی هاوسەرگیری بەرپرسیارەتی دەوێت و نامەوێ ژیانێك هەڵبژێرم دوای ماوەیەك سەر بكێشێت بۆ جیابوونەوە."
هێڤی عومەر، قوتابی بەشی كوردی لە زانكۆی سۆران، بۆچوونی خۆی لەسەر ئەم پرسە دەربڕی و ئەو گەنجان بە بڕبڕەی پشتی كومەڵگە ناو دەبات و باس لەوەش دەكات هەركاتێك لاسەنگی لە رێژەیی رەگەز دروستبوو ئەوا كاریگەری دەخاتە سەر  ئەم پڕۆسەیە."
هێڤی دەشڵێت" هەر چەندە كەمبوونەوەی پێكهێنانی پڕۆسەی هاوژینی هۆكاری تری لەپشتە لەوانە هۆشیاربوونەوەی تاك بۆ ئەم پڕۆسەیە، ئامانجی تر لە ژیاندا وەكو، خوێندن و بەدەستهێنانی بڕوانامەو كار.....هتد) هەر چەندە ئەمانە رێگر نین بۆ پڕۆسەكە، بەڵام حەز و ویستی تاك دواجار بڕیار دەدات، دەتوانین بڵێین هۆكاری چوونی گەنجانیش یەكێكە لەو هوكارانەی كە پڕۆسەكە كەم دەكاتەوە، هەرچەندە گەر بمانەوێ باسی هۆكاری چوونی گەنجان بكەین بۆ دەرەوە ئەوا خۆیی لە دوو هۆكار دا دەبینێتەوە، یەكەم هۆكاری ناوەوە مەبەستم لێی هۆكار و پاڵنەری ناوەوەی مرۆڤە، واتە هۆكارە دەروونییەكان، دووەم هۆكاری دەرەكی مەبەست لێی ئەو هوكارانەن كە لە دەرەوەی  ناوەوەی مرۆڤ روودەدات جا چ ناو خۆیی ووڵات بێت یا دەرەوەی ووڵات."
بەبۆچوونی زبێدە رەشید، قوتابی زانكۆی سۆران كەمبوونەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیری ئاسایشی كۆمەڵایەتی شلۆق دەكات وەك خۆی گووتی" كۆچی گەنجان بۆتە دیاردەیەكی دیاری ئێستای كۆمەڵگەی كوردی، بەهۆی  چەندین فاكتەرو هۆكاری سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، دەروونی، ئەمەش وادەكات رێژەی گەنجان كەمبێتەو و كەمبوونەوەی ڕێژەی گەنجیش كاریگەری لەسەر كەمبوونەوەی ڕێژەی هاوسەرگیری  هەیە، هەموو شتێك  كە ببێتە دیاردە كاریگەری لەسەر ئاسایشی كۆمەڵگە درووست دەكات، بە تایبەتیش  كاتێك دیاردەكە پەیوەستە بە دیارترین كلتووری كۆمەڵگە و ژیانی كۆمەڵایەتی و بابەتێكی وەك هاوسەرگیری، كە پێشتر باسمان لە گرنگی ئەم پڕۆسە كۆمەڵایەتییە كرد بۆ سەر ژیانی كۆمەڵایەتی، بێگومان كاریگەرینەرێنی دەبێت لەسەرسەقامگیری كۆمەڵایەتی و كۆی ئەو گرنگییە هاوسەرگیری هەیەتی  كەمببێتەوە، كەواتە بەپێی ئەم لێكدانەوەیە بۆمان دەر دەكەوێت كە پڕۆسەی هاوسەرگیری خاوەن كاركردوو فەنكشنێكی كۆمەڵایەتییە، هەر كردێكی كۆمەڵایەتیش بەرپرسیاریەتیەكی سەقامگیری كۆمەڵایەتی دابین دەكەن، بۆیە بەنەمان یا كەمبوونەوەی هاوسەرگیری ئاسایشی كۆمەڵایەتی شلۆق دەبێت و دەكەوێتە بەر لاسەنگ بوونی ئاسایشی ژیانی كۆمەڵایەتی.
چالاكوانێكی بواری ئافرەتان ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕووەوە حاڵەتێكی نەخوازراو هەنگاو دەنێت زیبا تەها، ئەندامی مەكتەبی سكرتاریەتی یەكێتی ئافرەتانی كوردستان، گووتی" بەرلەوەی باس لە كۆچی گەنجان بكەین، ئەبێ ئەوە بڵێین كە كۆچكردن بەتەنها لە كاتێك،‌ ناوچە و وڵاتێكدا نەبووە، بە واتایەی كۆچكردن نەبەستراوەتەوە بە سەردەمێك و جوگرافیایەكی دیاریكراو، بە درێژایی مێژوو كۆچكردن هەبووە و دەشبێت، مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە لە هەركاتێكدا كە ویستیەتی پانتایی ژیانی خۆی بگۆڕێت و كۆچبكات، واتە كۆچكردن دەبێت وەك مافێكی مرۆڤ سەیر بكەین و هیچ خوێندنەوەیەكی دیكەی بۆ نەكەین، چونكە كۆچكردن هەمیشە لەپێناو ژیانێكی باشتر بووە."
لەدرێژەی قسەكانی ئەو ئەندامەی سكرتاریەتی یەكێتی ئافرەتان بۆچوونی خۆی لەبارەی كاریگەریی كۆچكردنی گەنجان بەسەر كەمبوونەوەی پێواژووی هاوسەرگیری و باندۆری بەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتیدا دەردەبڕێت و زیاتر گووتیشی" پێمانوایە بێكاریگەری نابێت و بە ڕێژەیەك باندۆریخۆی بەسەر ئەم پرسانەدا جێدێڵێت، نەریتی هاوسەرگیریكردن لە كلتوور و نەریت و فەرهەنگی نیشتیمانی ئێمەدا هەیە و چەسپاوە، واتە ژیانكردن بە تەنهایی نەبووەتە كارێكی ئاسایی، بگرە هەمیشە خواستی كۆمەڵگە وابووە كە دەبێت پێواژووی هاوسەرگیری لەنێوان كچان و كوڕانمان دا هەبێت و ژیانی تەنهایی لەلایەن كۆمەڵگەكەمانەوە بە ئاسایی پەسند ناكرێت، ئەمەش وادەكات ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕووەوە حاڵەتێكی نەخوازراوبێت و لەداهاتوودا كاریگەریی خراپی بەسەرەوە دیاردەبێت."
نووسەری كتێبی رێگەی هات و نەهات، هەوار محەمەد، كە چەند ساڵێك لەمەوبەر لەگەڵ خێزانەكەی بەرەو دەرەوەی ووڵات كۆچ دەكەن، دوای گەڕانەوەی بەیەكجاری كتێبی رێگەی هاتوو نەهات دەنوسێتەوە و بەچاپی دەگەێنێت، هەوار محەمەد، ناوەڕۆكی كتێبەكە بۆ زاری كرمانجی دەخاتە ڕوو دەڵێت" ناوەڕۆكی كتێبەكە باس لە چەند خێزانێكی كورد دەكات كە بەرەو بەهەشتی خەونەكانیان ڕێگای سەخت ئەگرنە بەرو هەموو كەس و كارو ماڵ و موڵكییان بەجێ ئەهێڵن جگە لەگیانیان، هەروەها باس لەو بەدبەختیانە ئەكات كە نەوە بەنەوە لەم دەست ئەیدەنە ئەو دەست هیچ هیوایەك نیە كە تۆسقاڵێك دڵخۆشكەربێت و بتوانرێ بەئارامی چەن ساڵێك تێپەڕێت و لەهەر كات و سەردەمێكدا كورد پشكی گەورەی بەركەوتووە لە تاقیكردنەوە ترسناكەكاندا، كۆچیش هیچی كەمتر نیە لە ئەنفاڵ و كیمیا باران، ئەو خێزانانە بەقسەی لووسی قاچاخ چیەكان هەڵەخەڵەتێنرێن و ئەیان هێننە توركیا بە بەڵێنی باخیرەو تەیارە تەنها قسەیەو هیچیتر، تەنها یەختەشەقو شڕەكانیان هەیەو مان و نەمان پەیوەندی بە دڵی دەریاوە هەیە تاچەن ڕەحمیان پێ ئەكات، ئەوان قوڵی هەزاران مەتری دەریاكان دەبڕن و چركە بەچركە چاوەڕێی مەرگی خۆیان و كۆرپەكانیان دەكەن، ئەوان دەرگای زیندانە تاریك و شێدارەكانیان بەڕودا ئەكرێتەوە و بەچەندان شێوازی ناشرین ئازاری دەرونی ئەدرێن، بۆ گەیشتن بەو بەهشتە خەیاڵیە چەندان كاتژمێر دەشت و دۆڵ و شاخ ئەبڕی كە لەڕاستیا دۆزەخ لەوێوە دەست پێ ئەكات."
هەوار محەمەد، گووتیشی" هات و نەهات پێمان ئەڵێ هەموو كەوتنێ سەركەوتنی هەیەو هەموو سەركەوتنێك كەوتنە، بۆیە باشترە ئەو نیشتیمانەی هەمانە كەوەك دایك سەیر بكرێت چیتر دەمامكی زڕ دایك لابەرێت و نەوەكانی ئاشتكاتەوە و چیتر لەباوەشی دایكانی تر گەرم نەبنەوە."
توێژەرێكی كۆمەڵایەتی لە سۆران ئەوە دەخاتەڕوو ئەوەی لە كوردستان دەگوزەرێ دۆخێكی مەترسیدارە و پێویستە لایەنی پەیوەندی دار بەزووترین كات بێنە سەرخەت، غەریب حوسێن، توێژەری كۆمەڵایەتی رایگەیاند" كۆچكردن بریتیە لە جێهێشتنی خاك و نیشتمان و نیشتەجێ بوون لە خاك و نیشتمانێكی تر، كۆچكردن چ كاریگەرەكی لەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی هەیە، گەنجان توێژێكی گرنگی كۆمەڵگەن و سەرمایەكی گەورەی مرۆین ئەگەر بینیمان كۆچكردن لە ووڵاتێك بوە لێشاو و پۆل پۆل نیشتمانیان جێ هێشت ئەوا جێی هەڵوەستە و پرسیارە، ئەوەی لە كوردستان دەگوزەرێ دۆخێكی مەترسیدارە و پێویستی بە چارەسەرێكی خێرایە، لە هەموو دونیا گەنجان داینەمۆی گۆڕانكاری و ئومێدن، بەڵام لە كوردستان خەریكە گەنجان چیتر نابنە ئەو توێژە گرنگە چونكە بەتەواوی لە كەرتی گشتی و تایبەتی پەراوێزخراون ئەمەش ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەبێت و تێك دەچێت، چونكە گەنجانن دەبنە هێزی كارو بەرگری و پێشكەوتن، كۆچی گەنجان  دیاردەیەكی  جیهانیە لە ووڵاتێك بۆ ووڵاتێكی تر، بۆ ئەوەی داخوازی خۆیان بەدەست بێنن  ژیانێكی خۆشتر بژین." سەبارەت بە هەرێمی كوردستان دۆخەكە مەترسیدارە  چونكە بێ ئومێدی گەنجان لە ئایندەی كوردستانە، دۆخی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و نایەكسانی و ناعەدالەتی بەشێوەیەكە گەنجانی بێ ئومێد كردوە، لەلایەكی ترەوە بەڵێنی حزبە ئۆپۆزسیۆنەكان و دەسەڵاتدارەكان لە لەڕابردو بەرامبەر داواكاریەكانی گەنجان وایكردوە بێ متمانەیی تەواو دروستبووە كارو ژیانیان بۆ فەراهەم ناكرێ، لێرەدا ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەكەوێتە ئاستێكی مەترسی و ناتەندروست چونكە بێ متمانەیی لەنێوان تاكەكان تەواو دروست بووە دوركەوتنەوە لە نێوان حزبەكان و هاووڵاتیان دروست بووە سایكۆلۆژیای تاك توشی شپرزەیی بووە، هیچ لایەن و بوارێك مانیفێست ناكەن، ئاسایشی كۆمەڵایەتی یەكێكە لەپایە هەرە گرنگەكانی ئاسایشی نیشتمانی لێرەدا ئەو پایە گرنگە توشی ڕوخان هاتوە و گەنجان لە پڕۆسەی هاوسەرگیری و هەڵی كار ودەرونێكی ئارام دوركەوتونەتەوە، بۆیە كاریگەری كۆچكردنی گەنجان زۆر بەڕوونی بەكۆمەڵگەكەمان دیارە."
ئەو توێژەرە دیاردەی كۆچی گەنجان لە عێراق و كوردستان بۆ ووڵاتانی ئەوڕوپا و ئەمریكا بۆ ناسەقامگیری ووڵات لەڕوی سیاسی و ئابووری  كۆمەڵایەتی و زیادبوونی  توندووتیژی و شەڕ دەگەڕێنێتەوە دەشڵێت" دواجار بەردەوامبوونی ئەو دۆخە هەڵوەشانەوەی كۆمەڵگە و تێكچوونی تەواوی كایەكانی ژیانی بەدوادادێت، بۆیە بەگۆڕینی شێوازی دەسەڵاتداری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئەتوانرێت ئاهێكی تر بەبەر كۆمەڵگەیەكەمان بداتەوە و بەشێكی گرنگی ئەو گۆڕانكاری و چارەسەریانەش هاووڵاتییانن و گەنجانن بە تایبەتی، هەرچی زووە پێویستە ئاوڕێكی جدی لە كۆچی گەنجان و هەڵوەشانەوەی كۆمەڵگە بدەنەوە.

زۆرترین بینراو