جینۆسایدی بارزانییەكان  لە روانگه‌ی یاسای نێودەوڵەتییه‌وه‌

كۆمەڵكوژی یاخود لە ناوبردنی بەكۆمەل بریتییە لە لەناوبردنێكی سیستەماتیكی و بە ئەنقەستی كۆمەلە خەڵكێك بەهۆی نەتەوە وناسنامە ودین و ڕەگەزیانەوە. دەركەوتنی ئەم زاراوەیەش دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانیەكان كە بە واتای كوشتن دەهات. لە یاسای نێودەوڵەتیشدا بە یەكێك لە تاوانە نێودەووڵەتییەكان دادەنرێت دژی مرۆڤایەتی. بۆیە ئەم تاوانە بە تاوانێكی نێودەوڵەتیی ئەژماركرا لە ناو رێكەوتنێك بەناوی ''رێكەوتنی رێگەنەدان و سزادانی تاوانی جنۆسیاید'' کە لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بەپێی بڕیاری ژمارە ٢٦٠  لە ٩ی کانونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٨پەسەندکرا. مادەی٢ رێكەوتنەكە دەڵێت هه‌ر كرده‌وه‌یه‌ك لە كردەكانی وەكو كوشتنی كۆمەڵە كەسێك، یان هەر هۆكارێكی ترسناك بەشێوەی جەستەیی ببێتە هۆی كوشتنی كۆمەڵێك كەس  یان بە ئەنقسەت لێدان لەسەر ژیانی كۆمه‌ڵێك كەس ببێتە هۆی مردنیان و، یان گواستنەوەی منداڵان بەشێوەی زۆرە ملێ لە كۆمەڵگەیه‌کەوە بۆ کۆمەڵگه‌یه‌كی تر و ببێتە هۆی كوشتن ومردنیان ئەوا بە تاوانی كۆمەڵكوژی (Genocide) دادەنرێت.  ئەم تاوانە دواتر لە لایەن دادگای دادی نێودەولەتیەوە (International Court of Justic) جەختی لە سەركرایەوە و بوو بە یاسایه‌كی ناچاری کە دەبێت هەموو وڵاتانی جیهان و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیی پێیەوە پابەند بن و رێزی لێبگرن.  ئەنجامدانی ئەم تاوانە بە شێوەێكی سەرەكی هەشت قۆناغ لەخۆ دەگرێت، لەوانە: پۆلێنكردن، هێمایاندن، لە مرۆڤایەتی كەوتن، رێكخراوی، جەمسەرگەری، ئامادەیی، قەلاچۆكردن و نكۆلی كردن.زیاتر لەمەش تاوانی جینۆساید دەكرێت بكرێت بە سێ جۆر:
  جۆری یەكەم :جینۆسایدی فیزیكی یاخود جەستەیی واتە كوشتنی كۆمەڵە خەڵكێك  به‌كارهێنانی گازی كیمیایی یاخود چەكی كیمیایی وەكو كارەساتەكەی هەڵەبجە.
جۆری دووەم: جینۆسایدی بایۆلۆجی واتە كوشتنی كومەڵە خەلكێك بۆ نموونە لەباربردنی منداڵ یاخود لەناوبردنی ئەندامێكی جەستەی مرۆڤ بە زیندوویی یاخود زیندەبەچاڵ كردن.
جۆری سێیەم:جینۆسایدی رۆشنبیری واتە رێگەنەدان بە خەلك بۆ قسەكردن و نووسین وخوێندن بە زمانی خۆیان، وەكو سەردەمی فەرمانرەوایی رژێمی بەعسی عێراق كە قسەكردن ونووسین وخوێندن بەزمانی كوردی رێگەپێدراو نەبوو.
بۆیە ئەگەر لەژێر رۆشنایی ئه‌وانه‌ی سەرەوه‌ شیكردنەوەیه‌كی وردی جینۆسایدی بارزانییەكان بكەین، بۆمان دەردەكەوێت تاوانێكی جینۆسایدی نێوده‌وڵه‌تییه‌، چونكه‌ هاوشێوه‌ی بێسه‌رووشوێنكردنی دووسەد هەزار  كوردی فەیلی و كیمیاباران كردنی٥٠٠٠ خەلکی سڤیلی هەڵەبجە، ٨٠٠٠ لە كچ و کورو ژن ومێردی بارزانییەكان، بە چەند قوناغی جیاواز، بێ سه‌رووشوێن و زینده‌ به‌چاڵكران، كە ئەوانیش جیاكردنەوەی منال وژن وپیاو ئافرەت بوو لە یەكتری، سەرەڕای ئەمەش ماڵ و گوند و زێدەكانیان سوتێنران ولە ناوبران. هۆكارەكەش تەنها  كوردبوون بوو.
بەگشتی دەكرێت بڵێین جنۆسایدی بارزانییەكان بە تاوانێكی نێودەوڵەتی دادەنرێت و، دەبێت حكومەتی هەرێم بە پشت بەستن بە رێکارە یاسایی و كەناڵە دیبلوماسییەكان و گرووپی فشار (Lobby)، هاوكات له‌گه‌ڵ كه‌یسته‌كانی دیكه‌، كار بۆ بە نێودەوڵەتیكردنی ئەم كەیسە لە چوارچێوەی جینۆسایدی كورد، بكات، تاكو دانی پێدابنرێت لە لایەن كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و، عێراق ناچاربكرێت قەرەبوویان بكاتەوە، هاوشێوەی ئەو قەرەبوویەی كە ساڵانە ئەلمانیا دەیدات بە جووەكانی ئەورووپا بەهۆی ئەو جنۆسایدەی كە نازییەكان لە دژیان ئەنجامدان.

د. صانع شەریف  
مامۆستای فاكەڵتی یاسا و  زانستە سیاسییەکان و بەرێوەبردن له‌ زانكۆی سۆران