ئەشكەوتی كافران شوێنی دەگمەن و دیمەنی سەرەنج راكێش 

ئەشكەوتی كافران شوێنی دەگمەن و دیمەنی سەرەنج راكێش 

 ئامادەكردنی: محەمەد هەسنانی
كوردستان خاوەنی چەندین ئەشكەوتی سەرەنج راكێش و دەگمەنە، یەكێك لەوانەش ئەشكەوتی كافران، كە دەكەوێتە چیای زۆزك بە دووریی 3,5 كم لە باكوری گوندی بەرزێوە، 9 كم لە باكوری ڕۆژهەڵاتی شارۆچكەی ڕواندز، لەناو ئەو ئەشكەوتە چەند وێنە و نووسینێكی سەرەنجڕاكێش دەبینرێت و بووەتە جێگەی سەرسامی هاووڵاتییان و شوێنەوارناسان.
   عەبدوڵڕەزاق مەمەندی، لێكۆلەری شوێنەواری لەبەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری سۆران، زانیاریی لەسەر ئەو ئەشكەوتە دەخاتەروو دەڵێت : "بە مەبەستی كۆكردنەوەو زانیاری و توێژینەوە لە شوێنەواربوونی ئەم ئەشكەوتە، ئێمە وەك تێمێكی شوێنەوارناسان لە بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەواری سۆران، سەردانی ئەشكەوتووەكەمان كرد”. بەپێی قسەی ئەو شوێنەوارناسە، ئەشكەوتەكە دەروازەیەكی تا ڕادەیەك گەورە و بەرزی هەیە كە بە درێژایی ڕۆژ تیشكی خۆری پیادا دێتە ژوورەوە، ئەمەش وای كردووە ئەم ئەشكەوتە بەكار بهێنرێت لەلایەن مرۆڤەوە. هەروەها ئەم ئەشكەوتە لە دوو قات پێكهاتووە، قاتی خوارەوە فراوانییەكەی نزیكەی (3 _ 5 )م دەبێت، لە بەشی دواوەی كونێك هەیە كە تیرەكەی (1 _ 1,5)م دەبێت و بەرزییەكەی نزیكەی (5)م دەبێت و هەردوو قاتەكە بەیەكتری دەبەستێتەوە.
  گوتیشی: “بەهۆی بەرزییەكەیەوە نەمانتوانی سەربكەوین بۆ قاتی سەرەوە، بەڵام بە وتەی دانیشتوانی گوندەكە و ئەوانەی سەركەوتوون و بینیویانە، دەڵێن فراوانییەكەی (3_4)م دەبێت، ئەویش بە هەمان شێوە دەروازەیەكی هەیە و ڕووی لە خۆرە و دیوارێكی بۆ كراوە بە بەرزیی (1,5)م. لە لای چەپی دەروازەی ئەشكەوتەكە، لەسەر تاقێك بە ڕووبەری (120 ×120) سم دیمەنێك هەیە، لەگەڵ چەند دێڕێكی نووسین كە بە (حبر) وێنە كێشراوە. لە بەشی خوارەوەی وێنەی زۆرانبازیی ئەسپسوارێك لەگەڵ شێرێكی مێینە هەیە، لە بەشی سەرەوەشی وێنەی ئافرەتێك هەیە و لەتەنیشت وێنەی ئەسپسوارەكەش چەند دێڕێكی نووسین هەیە. لە وێنەی زۆرانبازیی ئەسپسوارێك لەگەڵ شێرێكی مێینەدا، ئەسپ سوارەكە بە بەرزیی 45 سم و بەپانیی 38 سم وێنە كێشراوە".
 ئەو كەسەی لەسەر ئەسپەكە وێنەی كێشراوە، كڵاوێكی شێوە قۆقزیی لە سەردایە، وەك شێوەی لوولپێچی یان چەند چینێكی لەسەر یەك دەردەكەوێت و لەسەری كڵاوەكە بازنەیەك هەیە. دەموچاوی سوارەكە تا ڕادەیەك بەشێوەیەكی بازنەیی وێنەی كێشراوە كە دوو برۆی گەورە و دوو چاوی بچووكی هەیە، بە دەستی چەپی ئەو گوریسەی گرتووە كە بەدەمی ئەسپەكە بەستراوەتەوە و بە دەستی ڕاستی ڕمێكی درێژی هەڵگرتووە كە درێژییەكەی نزیكەی 50 سم دەبێت و لە ملی شێرەكە بەرامبەری چەقاندووە، ڕمەكە لە ملی شێرەكە دەرچووە. ئەسپەكە لە حاڵەتی بەرەنگاربوونەوەدایە لەگەڵ شێرەكە و دەمی كردووەتەوە، شێرە مێینەكە لە بەرامبەر ئەسپسوارەكە وێنە كێشراوە، كە دووریی نێوانیان لەلای دەمیانەوە 1,5سم دەبێت، لەلای پێیەكانیشیان 5سم دەبێت. شێرەكە بە بەرزیی 30سم و پانیی 30 سم وێنە كێشراوە، كلكی بەرز كردووەتەوە و چنگەكانی بە شێوەیەكی باریك و درێژ وێنە كراون. 
   لە بەشی سەرەوەی ئەم وێنەیە، بە دووریی 15سم وێنەی ئافرەتێك بە بەرزیی 43سم كێشراوە، قژەكەی پەرش و بڵاو بووەتەوە بە هەردوو لاوە كە درێژییەكەی نزیكەی 10سم دەبێت. هەردوو دەستی كردووەتەوە و پەنجەكانیشی كراونەتەوە، ئافرەتەكە بە شێوەیەكی قەڵەو و بە ڕەنگێكی كاڵ دەردەكەوێت و پانایی سنگی 7سم دەبێت و ئەستووریی ڕانی 3 سم دەبێت. سەرۆِای ئەم زانیارییانەی سەرەوە، لەلای چەپی ئەم دوو وێنەیە چەند دێڕێكی نووسین هەیە كە بە شێوەیەكی لار لەسەرەوە بۆ خوارەوە نووسراوە، بە هەمان شێوە ئەم نووسینە بە مەرەكەب نووسراوە و ناتوانرێت بەباشی بخوێندرێتەوە، بەهۆی كاڵبوونەوەی حبرەكە، بەڵام دوای تێڕامان و لێوردبوونەوە توانیمان چەند وشەیەكی وەك {اللە، محمد، علی، الحق، حل یان محل} لە نووسینەكەدا بناسینەوە.
  روونیشی كردەوە: لە خوارەوەی ئەشكەوتەكە لەناو پاشماوەكەدا، چەند پارچە گڵێنەیەكمان دۆزیەوە. لەبەرئەوەی وێنەكان لەگەڵ نووسینەكە هەمووی بە مەرەكەب وێنە كێشراوە و نووسراوە، لە نووسینەكەدا چەند وشەیەكی (عرەبی) هەیە، بۆیە ئێمە پێمان وایە تێكڕای دیمەنەكە لەگەڵ نووسینەكە دەگەڕێنەوە، بۆ یەك سەردەم، ئەویش سەردەمی ئیسلامییە. شێوازی وێنەكردنی ئەسپەكە و دەموچاو و كڵاو و ڕمە درێژەكەی ئەسپسوارەكە و زۆرانبازی لەگەڵ شێر، هاوشێوەی ئەو وێنانەیە كە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی مەغۆل، بۆیە ئێمە پێمان وایە ئەو وێنانە لەگەل نووسینەكە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی مەغۆل. 
  ئەم لێكۆلەرە شوێنەوارناسە نیگەرانیی خۆیشی دەربڕی لەوەی كە ئەشكەوتەكە، لەلایەن دانیشتوانی ناوچەكە دەستدرێژیی كراوەتە سەر و لە چەند شوێنێك هەڵكۆڵدراوە و لە بەشی سەرەوەی وێنەی ئافرەتەكە چەند لێدانێك هەیە كە تا ڕادەیەك وێنەكەیان شێواندووە، هەروەها بەشی خوارەوەی نووسینەكە شكێندراوە. هەروەك دەوترێت كاتی خۆی نامەیەك لەناو ئەشەكەوتەكەدا لەلایەن خەڵكی گوندی بەرزێوەی سەر بە شارۆچكەی رواندز دۆزراوەتەوە و دراوەتە دەست مامۆستای گوندەكە، بەڵام هیچ كەس زانیاریی لەسەر خوێندنەوەی نەبووە و نامەكە بردراوە بۆ شاری بەغدا، لەوێ زانایەك بۆی خوێندوونەتەوە، لە نامەكەدا ئاماژە بەوە كراوە، خەڵكانێك لە ترسی ئیسلامبوون روویان لەو ئەشكەوتە كردووە و بەمەش ناو نراوە.

  جێگەی ئاماژەیە: "وەك شوێنەوارناسانیش لە توێژینەوەكاندا ئاماژەی بۆدەكەن: "هونەری سەربەرد یەكێكە لە كۆنترین ئەو هونەرانەی، كە مرۆڤ لەسەردەمەكانی زووەوە خۆی پێ خەریك كردووە. هەر لەو كاتانەی كە لەناو ئەشكەوتدا نیشتەجێ بووە, لە ڕێگەی ئەم هونەرەوە ویستوویەتی پەیامێكی گرنگ تۆمار بكات لەسەر ئەو ڕووداوانەی كە دەوری گرنگیان لە ژیانیدا هەبووە, یان تۆماركردنی ئەو هێما سحری و ئایینیانە، كە پێی وابووە دەیپارێزن لەو ترس و هەڕەشانەی كە سرووشت دروستیان دەكات و پێی وابووە كە ئەو كارانە دەتوانن، مەترسییەكان بڕەوێننەوە.
  بەهۆی ئەم هەڵكۆڵین و نەخشاندنانەش، دەتوانرێت زانیاری زۆر بەهۆیەوە وەربگیرێت. بەڵام جیاوازی بیروڕا هەیە لە نێوان پسپۆرانی بواری هونەری كۆن لەسەر چۆنییەتی پۆلینكردنی لە ڕووی هونەرییەوە, هەروەها بۆ چ مەبەستێكیش جێبەجی كراون. گرنگ نییە دروست كردنی ئەم دیمەنانە لەلایەن مرۆڤی كۆن بۆ هەر مەبەستێك بووبێت, گرنگ ئەوەیە كە ئەو دیمەنانە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا وەكو بەڵگەی هونەری بەردەستن". 
لەم لێكۆلینەوەیەدا باس لە هونەری سەربەرد و ئەم دیمەن و هێمایانە دەكەین، كە لە پارێزگای هەولێر لە دوو قەزای ڕواندز و سۆراندا هەن. وەكو هونەری سەر بەردی ئەشكەوتی كافران و هونەری سەر بەردی كیَلةشين. ئەم دیمەنانە بەهاوكاری دانیشتوانی ناوچەكە دۆزراونەتەوە.

 

زۆرترین بینراو