كوردستان لە نێوان دوو ئۆكتۆبەردا

محەمەد سرێشمەیی

گەلی كوردستان وەك گەلێكی ژێردەستە و نامۆ بە ئازادی و نامۆ بە كرانەوەی رێگای بەردەمی بۆ تەعبیر كردن لە ئیرادەی خۆی، هەردەم هەوڵی داوە بە جۆرێك لە جۆرەكان بەرجەستەی ویستی سەربەخۆیی و خۆدموختاری و سەقامگیری كۆمەڵایەتی و سیاسی خۆی بكات، لەو پێناوەشدا زۆر جار لە غیابی رۆئیایەكی روون و ستراتیجێكی سیاسی دیراسەكراودا تووشی هەڵدێر و سەدمەی وابووە كە هەنگاو گەلێك بۆ دواوەی بردۆتەوە.
یەكێك لەو كۆستانەی بەر هەستی نەتەوەیی و نیشتیمانی گەلی كوردستان كەوت 16 ئۆكتۆبەر بوو، چونكە:
كوردستان وەك هەرێمێكی یاسایی پاش ساڵی 2003 كە دەوڵەتی عێراق رووخا قەوارە تاقانە یاساییەكەی نێو عێراقی نوێ بوو، دواتریش بە دەقی دەستوور پاڵپشتی و كۆمەك كرا، بەڵام لە ژێر كاریگەری مرۆڤ دۆستی و ئاراستەكردنی وڵاتانی ئینتەرناسیۆنال و وڵاتانی سیستەمی هەرێمایەتی، ئەو دامەزراوە یاساییە كرایەوە هەوێنی دروستكردنەوەی عێراقی نوێی (دوای 2003).
دوواتریش كە دەوڵەتی عێراقی نوێ كەوتەوە سەرپێ بە حوكمی ئەوەی كارەكتەرەكانی دروستكردنی پەیكەری حوكمڕانی لەعێراقدا هەڵقوڵاوی هەمان كلتووری چەقبەستووی كۆمەڵگای عێراقی كۆن بوون، جارێكی تر گەڕانەوە سەر  سروشتی خۆیان، رەتی كەمینە نەتەوەیی و ئیتن و ئەوانی تریان كردەوە.
لەبەر ئەوە هەرێمی كوردستان هەوڵیدا وەك هەرێمێكی سەربەخۆی لكێنراو بە عێراقەوە ڕەفتار بكات، بۆ ئەمەش لە پەیوەندی دیبلۆماسی سەربەخۆ و ئابووری سەربەخۆ و تۆكمەكردنی كیانی هەرێمی كوردستان و لە قاڵبدانی پەیكەری حوكمڕانی هەرێم لە فۆڕمێكی جیاوازتر لە عێراق و نزیكتر لە بنەما دیموكراتییەكان و پڕەنسیپە باو و سەردەمییەكانی پەسەندی نێو كۆمەڵگای نێودەڵەتییەوە دەستی پێكرد.
دواتریش كە ناكۆكییەكانی عێراق و فاسد بوونی پەیكەری ئیداری و سەربازی و كۆمەڵایەتی عێراق گەیشتە ئاستێك نەیتوانی بەرەنگاری ڕێكخراوێكی توند ئاژۆیی وەك داعش ببێتەوە، ئەو هەوڵ و هەنگاوانەی هەرێمی كوردستان بۆ بە مەدەنی كردن و فۆرمەڵە كردنی لە فۆڕمێكی سەردەمیانەدا، زیاتر بوونە جێی تێڕامان و بایەخ پێدانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و هەرێم وەك كارەكتەرێكی نادەوڵەتی بەهێز نمایشی خۆی دەكرد، تەنانەت پێشێلی بنەماكانی سیستەمی فیدراڵی جیهانیشی كرد كاتێك بە فەرمانی سەرۆكی هەرێم هێزی پێشمەرگە نێردرا بۆ ڕۆژئاوای كوردستان، كە پێشتر هیچ هەرێمێك بە تەنیا نەیتوانیوە فەرمانی ناردنی هێزی سەربازی بكات بۆ وڵاتێكی تر، ئەمە لە رووی سەربازییەوە.
لەڕووی ئابووریش حكومەتی ناوەندی بودجەو مووچەی هەرێمی بڕیبوو، هەرێمی كوردستان بەهەر شێوەیەك بێت ئیدارەی ئابووری خۆی دەكرد و چیتر هەرێم سەرچاوەی داهاتەكەی بەغدا نەبوو.
لەڕووی دیبلۆماسیشەوە وڵاتانی سیستەمی ئینتەرناسیۆنال و سیستەمی هەرێمایەتیش مامەڵەی راستەوخۆیان لەگەڵ هەرێم دەكرد، ترافیكی هەرێمی كوردستان بە بەراورد لەگەڵ بەغدا پێوانە نەدەكرا، بە شێوەیەك كەسێكی بیانی ناشارەزا، نەیدەتوانی بەتەواوی هەڵاوێردی بەپایتەخت بوونی بەغدایان هەولێر بكات.
سەرەڕای ئەو بنەما بە هێزانەی جیابوونەوە و خۆسەلماندنی هەرێم كە لە پێشەوە باسكران، نازی هەرێمی كوردستان بەسەر زلهێزان بەوەی مافی خۆی بەقەد شایستەییەكەی پێنەدراوە، هەروەها جیاوازی مێژووەكەی و  جیاوازی كلتوور و زمان و بەرژەوەندییەكانی لەگەڵ عێراقدا، دوواتر  پاڵەوانێتی پێشمەرگە و قوربانیدانەكانی لە شەڕی تیرۆردا و وەكاڵەتكردن لە جیاتی هەموو ئازادی خواز و دیموكراسیخواز و میانڕەوانی جیهاندا، زیاتر كەڵێنی نێوان عێراق و هەرێمی گەورەتر كرد و سیفەی سەرخۆیی و ئازادی زیاتری بەخشییە هەرێم.
لەهەمووشی گرنگتر هەرێمی كوردستان لە ڕیفراندۆمێكی شەرعی و یاسایدا بڕیاری جیابوونەوەیدا لە عێراق، خەڵكی هەرێم بەڕێژەی 93% ویستی جیابوونەیان هەبوو. 
هەروەها دەوڵەتی عێراق سەروەرییەكەی بە شێوەیەك كاڵ ببوەوە كە ڕوون نەبوو ماویەتی یا بێ سەروەرییە.
بەر مەبنایی هەموو ئەوانەی باسمان كرد هەرێمی كوردستان تا 16 ئۆكتۆبەر لە چاوی جیهاندا نە هەرێم و نەدەوڵەت بوو، بەڵكو جۆرێكی نوێی سیستەمێكی سیاسی داهێنراو بوو كە لە هەرێمێكی فیدراڵ زیاتر و لە دەوڵەتێكیش كەمتر بوو، بەڵام بەداخەوە لە 16ی ئۆكتۆبەر بە خاڵی لاربوونەوەو شۆڕبوونەوەی چەماوەی ئومێد و كەم ڕەوی تیشكی خۆری هەرێم دادەنرێت، لەبەرئەوەی لەچاوی جیهاندا جارێكی تر وابەستەی عێراق بووەوە خۆی بە ناشایستە و نەشیاو بۆ سەربەخۆیی و جیابوونەوە لە عێراق نیشاندا.
ئەو دۆشدامانەی یاساكانی فیدڕاڵی و تیورەكانی سیاسی و یاسایی ڕێچكەی ئاسایی خۆیان گرتەوە و نەتوانرا داهێنانی مۆدێلێكی نوێی سیتەمی سیاسی بكرێت كە ئەكادیمیستان چاوەڕێیان دەكرد هەرێمی كوردستان ئەو پێوەر و پێوانەیە بشكێنێت.
دەتوانم بڵێم 16ی ئۆكتۆبەر گەورەترین و كوشندەترین خەنجەری ژەهراوی بوو بەر كورد كەوتبێت، چونكە سەختی هەورازمان بڕیبوو بۆ گەیشتن بە لوتكە و ممارسەكردنی ویستی سەدان ساڵەی كوردستانیان لە هەبوونی دوڵەتێكی سەربەخۆدا.
بە نسبەت 10ی ئۆكتۆبەر، كە هەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراق كرا و تیایدا پارتی دیموكراتی كوردستان وەك هێزێكی داكۆكیكار لە قەوارەی هەرێم و موحافیزكار لەسەر بابەتی نەتەوەیی و نیشتیمانی كوردستان، ڕێژەیی كورسییەكانی لە پەرلەمانی ناوەندی زیاد كرد، نەیارەكانی ڕێژەیی كورسییەكانیان كەم كرد، هەروەها هەندێ لەو هێز و كەسایەتیانەی دژی جولانەوەی ئازادی خوازی گەلی هەرێم بوون، چیتر وەك كارەكتەری بەهێزی گۆڕەپانی سیاسی نەمانەوە، ئەمە بارگۆڕانێكی ئەرێنییە بۆ گەلی هەرێمی كوردستان، چانسێكی ترە بۆ هەرێم كە خۆی ڕێكبخاتەوە و جارێكی تر بە بەهێزییەوە داوای مافە خوراوەكانی بكات، چونكە واقع دەیسەلمێنێ تاكە حزبێك داكۆكی لە مافەكانی خەڵكی هەرێم و قەوارەی هەرێم دەكات پارتییە، بەمەش چەندە پارتی بەهێز و بەرەی دژە ڕیفراندۆم و بەرەی ئێران بێهێز بێت، چانسی بەهێزی هەرێمی كوردستان، نزیك بوونەوەی لە دەوڵەت، كیانی سەربەخۆ و ڕەفاهییەتی كۆمەلایەتی گەلی هەرێمی كوردستان زیاتر دەبێت.
ئەوەی مایەی دڵخۆشییە خەڵكی كوردستان بە ناوچە دابڕێنراوەكانیشەوە بە تایبەت كەركووك و شەنگال جارێكی تر وابەستەیی تەواوی خۆیان بە مەسەلەی نەتەوایەتییەوە سەلماند، بە عێراق و جیهانیشیان گووت " كێ داكۆكی لە مافە نەتەوەیی و نیشتیمانییەكانمان بكات دەنگ و خوێنی ئێمە بۆ ئەوە"، لەو پێناوەشدا بە مەدەنیانە و لە رێگەی سندوقەكانی دەنگدانەوە پاداشتی حزبی داكۆكیكار لە ویست و ئیرادەیان كە پارتی بوو دایەوە، بۆیە دەكرێ جیاوازییە گەورەكەی 16 ی ئۆكتۆبەر و 10ی ئۆكتۆبەر لە هەڵوێستی كوردستانیان بە تایبەت دانیشتوانی ناوچە دابڕێنراوەكان ببینینەوە.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو