پیاوان شەڕ دەكەن ژنان رەش دەپۆشن

پیاوان شەڕ دەكەن ژنان رەش دەپۆشن

رۆژان قیاس

كێشە كۆمەڵایەتییەكان كە توندوتیژی لێدەكەوێتەوە، دەبنە هۆی دروستبوونی دۆخێكی نا جێگیری ئاسایشی كۆمەڵایەتی، كە زۆربەی كات ئافرەت و منداڵ سەرگەردان دەبن، دەر ئەنجامی ئەم شەڕ كردنەی پیاوان، بنەماڵەو عەشیرەت تێوە دەگلێن و كەسانی بێ تاوان دەبنە قوربانی ئەم كێشانە.
مەردان موسا، لە سۆرانەوە لە بارەی ئەم دیاردەیەی نێو كۆمەڵگە گووتی" بە شێوەیەكی گشتی لە كێشە كۆڵایەتییەكاندا، خودی كۆمەڵگە بە هەموو تاكەكانییەوە دەبنە قوڕبانی، چونكە هەم لە رووی سایكۆلۆژیەوە هەست بە نائارامی دەكات و هەمیش ترس و دلەڕاوكێ بال بەسەر ناوچەكەدا دەكێشێت، بە تایبەت ئەگەر ئەو كێشەیە چەكی تێدا بەكار بێت، ‎بەڵام بە شێوەی سەرەكی قوربانی ئەو بابەتە، خێزانی تاوانبار و تاوانلێكراوە، بە تایبەت ئەگەر كەسێك تێدا بكوژرێت، ئەوكات خێزانی كۆژراوەكە لە نیعمەتی باوك یا برا بێ بەش دەبێت، خێزانی بكوژ یاخود تاوانبارەكە جگە لەوەی كە ئازیزێكی دەكەوێتە بەردەم یاسا، ئەوا ناچارە مالی خۆی جێ بهێلێت و تا لەژیاندا مابێت ئەوا  فۆبیای توڵەسەندنەوە بەری نادات".
 مەردان پێی وایە نەهامەتییەكان ئەو كاتە دەست پێ ئەكەن كە كەسێك دەكوژرێت، و كەسێك زیندانی دەكرێت، ئەو زیاتر گووتی" لەدوای كۆشتنی كەسێك و زیندانی كردنی بكۆژەكە، ئەوا خێزانی هەردوو بنەمالە تووشی كۆمەڵێك دەردەسەری دەبن .خێزانی كۆژراوەكە ئەگەر ژن و منداڵی هەبێت ئەوە   لەرووی كۆمەڵایەتییەوە توشی كێشەی گەورەدەبن، لەلایەك ژنەكەی بەبێ هاوسەر ئەركی بەخێوكردنی و پەروەردەكردنی منداڵی دەكەوێتە ئەستۆ، و ناچارە لەگەڵ نەهامەتییەكانی ژیان بەبێ پشتیوان, دەست و پەنجە نەرم بكات. لەلایەكی تریش ئەو منداڵانە لەبەرنەبوونی رێنوێنی باوك و رێپێشاندەرێكی بەهێز، هەزاران رێگای تاقینەكراو تاقی دەكاتەوە كە دوور نییە هەر لە سەرەتای ژیانەوە بەلاڕێدا ببردرێت، ئەمە بێجگە لەوەی كە كۆمەڵگە تۆی رق وكینە لەناو مێشكیدا دەچەسپێنێت بو تۆڵەكردنەوەی باوكی، ئەمەش هۆكارێك دەبێت بۆ توندوتیژی و هەڵگرتنی چەك هەر لە سەرەتای لاوێتی. لەرووی ئابووریشەوە دیسان كێشەی گەورەیان بۆ دروست دەبێت، چونكە سەرچاوەی بژێویان وشك دەبێت و دایك و ئەو منداڵە ناچارە بەدوای بژێوی ژیاندا بگەرێن، و هیچ هەوڵێك بۆ داهاتوویان نەدەن، ئەمە بە دێوی گەشبینانە ئەگەر ژنەكە منداڵەكانی جێ نەهێلێت و بەدوای ژیانی تایبەتی خۆی نەروات. خێزانی بكۆژەكەش، تەواوی ئەو نەهامەتییانەی  بەسەر خێزانی كۆژراوەكەدا دێت تاقی دەكاتەوە، چونكە تاوانبارەكە بۆ ماوەیەكی زۆر زیندانی دەكرێت، سەرەڕای ئەوەش لەترسی تۆڵەكردنەوە ناچارە ماڵی خۆی بە جێ بهێلێت، و لەشوێنێكی ترو لە ئاوارەیی و بێكەسیدا بژیت، ئەمە جگە لەوەی ناچارە لەچوارچێوەیەكی سنووردار بژێت بۆ ئەوەی دەستی دۆژمنەكانی پێ نەگات، تا كۆتایی ژیانیان ناچارن خۆیان بشارنەوە". 
مەردان گووتیشی" سەرەرای ئەو نەهامەتیانەی بەسەر ئەودوو خێزانە دێن، كەسوكار و عەشیرەتی ئەوانیش لەنێو ئەو دۆژمندارییە دەسووتێن، لایەنێك هەول دەدات تۆڵە بكاتەوە و لایەنێكی تریش هەوڵدەدات نەبێتە قوربانی، هەرچەند زۆرێك لەو كێشانە بە رێگەی رێكەوتنی كۆمەڵایەتییەوە چارەسەر دەكرێن، بەڵام تۆی ئەو كینەیە دانامركێتەوە و چەندین قوربانی تریش بەدوای خۆی دێنێت، ئەمەش نموونەی لە كۆمەڵگەی كوردی گەلێك زۆرە هۆكاری سەرەكی تەواوی ئەو نەهامەتییە، خەشم و توڕەیی كەسێك یا چەند كەسێكە كە نەیانتوانیوە خۆیان كۆنتڕۆڵ بكەن، زۆرێك لەو كارەساتانە لەسەر بابەتێكی ئەوەندە بچووك بووە كە بە گفتوگۆیەكی سادە چارە دەكرا، بەڵام هەبوونی چەك بە شێوەی بەربڵاو و بیرنەكردنەوە لە دەرئەنجامی رووداوەكە، كارەساتێكی وەهای خولقاندووە كە لە هەندێك بابەتدا تا چەند دەیەیەك درێژەی هەبووە، و قوڕبانی زۆری لێ كەوتۆتەوە. چارەسەری تەواوی ئەو كارەساتە ماوەیەكی درێژی دەوێت، باشترین رێگا ئەوەیە كۆمەڵگە لە سیستەمێكی خێڵەكی بگوازرێتەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی شارستانی، چەك لەناو خەڵكدا بەتەواوی بنەبڕ بكرێت و تاوانبار رادەستی دادگا بكرێت، و لە چارەسەری كۆمەڵایەتی دوور بكەنەوە، ئەوە جگە لەوەی تەنیا بكۆژەكە وەكو تاوانبار ببینرێت نەك خێل و كەسوكاری تاوانبارەكە، ئەمەش تەنیا لە كۆمەڵگەیەكی شارستانی بەدی دەكرێت نەك خێڵەكی" .
مەزهەر حامد، قوتابی كۆلێژی دەروونزانییە، لە بارەی دەرئەنجامی كێشە كۆمەڵایەتییەكانەوە بەم شێوەیە بۆمان دووا" ئاشكرایە مێژووی مرۆڤ پڕە لە توندوو تیژی، هەر لە سەرەتاوە بەریەك كەوتنی فیزیكی لە نێوان مرۆڤ رووی داوە، چونكە مرۆڤ بوونەوەرێكی تەماح كارە، هەمیشە بەدوایی بەرژەوەندییەكانی خۆی دەگەڕێ، مرۆڤ كائینێكە لە رووی سایكۆلۆژییەوە هەڵگری هەردوو غەرەیزەی (شەرانگێزی و ئاشتیە )، لەم دیاردەیەدا غەریزەی شەرانگێزی زاڵ ئەبێ بەسەر غەریزەی چاكەخوازی، بۆیە ئەم وێرانكارییە درووست ئەبێ، لەناو ئەو پێكدادانەش ئەوەی دەستی لە شەڕوو پێكدادان هەیە زیاتر پیاو بە بەراورد لەگەل ژن. بۆ سەلماندنی ئەمەش مێژوو شاهیدی دەدات لە سەر ئەو كاولكارییانەی كە لەسەر دەستی پیاو رووی داون، چونكە ژن كائنێكە زیاتر سۆزداریانە بیر دەكاتەوە، ئەوە مێژووە پێمان دەڵێ یەكەم تاوانی كوشتن بۆ پیاو دەگەڕێتەوە نەك بۆ ژن، بۆ سەلماندنی ئەم راستیەش لە چیرۆكی (هابیل و قابیل ) دەردەكەوێ. ئاشكرایە كاتێك ئەم جۆرە كێشانە روو لە كۆمەڵگە دەكەن، كۆمەڵگە دووچاری هەڵدێر دەبێ، بەڵام پرسیار ئەوەیە لەو كێشە كۆمەڵایەتییانە كێ زەرەرمەندی یەكەمە؟ ئاشكرایە ئەوەی زەرەرمەندی یەكەم بێ خێزانە، بە پلەی یەك منداڵ، چونكە ئەوەی باجی گەورە دەدات منداڵە، هەر لە تەمەنی منداڵیەوە ئەبێ جێی باوكی بگرێتەوە، لە بەڕێوەبردنی خێزان، ئەمەش وا دەكات منداڵ نەتوانێ بە مافەكانی خۆی بگات، لەوانەش خوێندنە كە بە ئەولەوییەت دادەندرێت، و ژنیش بە هامان ئەندازەی مناڵ بەشدارە لەو دۆخە ناهەمووارە، ئەمە لە لایەك لە لایەكی تریشەوە بەهۆی كێشە كۆمەڵایەتییەكان زۆرێك لە خێزانەكان دووچاری پچران بوون، ئەم دیاردەیەش لە هەموو كۆمەڵگەكانی جیهان بوونی هەیە، بەڵام رێژەییە لە كۆمەڵگەیەك بۆ یەكێكی تر گۆڕانكاری بەسەردا دێت، راستیەكیش هەیە، مرۆڤ هەرچەند كوشتوو بڕ بكات، لە كۆتایدا ئەبێ هەر پەنا بۆ مێزی گفتووگۆ ببات".
ئەم دەروون ناسە گوتیشی" لە راستیدا دەتواندرێت رێگری لەم دیاردەیە بكرێت، بەوەی ئاستی هۆشیاری تاك بەرز بكرێتەوە لەناو خێزان، بە تایبەت پیاوان پێویستە زۆر هۆشیاربن لە بەكار هینانی چەك".
كرمانج فەتاح، توێژەری دەروونییە بە شێوەیەكی قوڵتر بابەتەكەمان بۆ روون دەكاتەوە ۆ دەڵێ" بە لای ئافرەتگەراكانەوە دیاردەی توندوتیژی، دەستدرێژی، جەنگ، بەربەرەكانێ لەسەر باڵا دەستی و دەسەڵات، پتر پەیوەستە بە پیاوەوە نەك ئافرەت، ڕوون و ئاشكرایە توندوتیژی بەشێوەیەكی بەرفراوان لە لایەن پیاوەوە ئەنجام دەدرێت. بەڵام گلەیی لەوەدا بەرجەستە دەبێت كە، هەرچەندە كەمینەیەكی كەم لە كۆمەڵگە مرۆڤایەتییەكان دایك نەسەبی تێیدا باوبووە، بەڵام ئەستەمە بەڵگە لەسەر دایكسالارییەكی سەرەتایی، كەوا ئافرەت زاڵبووبێ بەسەر پیاودا، یا تەنانەت بەشێوەیەكی ڕێژەیی یەكسان بووبێت لەگەڵ پیاودا بدۆزرتێەوە. هەروەها گرفتی ئەم دیدە ئەوەیە كەوا توندوتیژی بە بەرهەمی فەرهەنگی باوكسالاری دادەنێت، بەڵام وەك پێشتر ڕوونكرایەوە ریشەكانی توندوتیژی زۆر دوورترن و ناكرێت بڵێین بەرهەمی كولتوورە. ئەی كەواتە دەكرێت بڵێین توندوتیژی نێرانە ڕیشەیەكی بایۆلۆژی هەیە و پشتاوپشت دەمێنێتەوە؟ لە هەموو جەنگەكاندا ژن و منداڵ ڕووبەڕووی توندوتیژی و دەرئەنجامەكان دەبنەوە، بێ ئەوەی هیچ دەستێكیان لە هەڵگیرسانی جەنگدا هەبێت، پەلاماری ژن دەدرێت بە مەبەستی هەڕەشە و تۆقین، چونكە ژن وەك كەرەستەیەكی غەریزەیی و شەڕەفی پیاو، هەروەها وەك دەستكەوتی جەنگ بۆ دوژمن سەیر دەكرێت، توندوتیژیی دژی ژنان نەك هەر كاریگەری لەسەر خودی ژن، بەڵكو كاریگەری راستەوخۆی لەسەر خێزان و كۆمەڵگەش دەبێت، كە بەپێی توێژینەوەكان كاریگەریەكەی درێژخایەن دەبێت. كەوا دەكات مرۆڤێكی ناتەندروست دەروونی لێوە بەرهەم بێت، بەهۆی سیاسییەكانەوە هەزاران ژن و منداڵ ڕووبەڕووی توندوتیژی جەستەیی و دەروونی و كەمی خۆراك و ئاو دەبنەوە، و سەرەڕای نەبوونی شوێنی پارێزراو بۆیان، گەر كارەساتی شنگال بە نموونە وەرگرین كە لە (٣ ی ئابی ٢٠١٤) دا ڕوویدا، كە( ٦٠٠٠) هاووڵاتیی مەدەنی و لەناویاندا سێ هەزار و پێنج سەد و چل و هەشت لە ژنانی ئێزدی بەدیل گیران و وەك كۆیلەیەك مامەڵەیان لەگەڵكرا و بازرگانیان پێوەكرا ، ڕووبەڕووی توندوتیژی جەستەیی و دەروونی و دەستدرێژی بوونەوە، تەنانەت كوژران و ڕووبەڕووی خۆكوشتن كراونەتەوە بەوەی دوژمن ناچاری كردبن یاخود لە لایەن كۆمەڵگە و كەس و كاریانەوە قوبوڵنەكراونەتەوە، تا ئێستاش ژن و منداڵی ئێزدی بەدیل گیراو لەژێر دەستی داعشدا ماون، ڕزگاربووانی ئەم كارەساتە نامرۆڤانەیەش پێویستییان بە چاودێری تەندروستی جەستەیی و دەروونی هەیە، بۆ بنیات نانەوەی كەسێتیان، ئەوەش ئەرك و بەرپڕسیارەتی زیاتری دەوێت، كەوا بكرێت لایەنی پەیوەندیدار بەو مەبەستە، كاربكات، لەسەر دۆخی ناجێگیری منداڵ و ئافرەتانی دوای جەنگ، بەتایبەت ئاشتی دیموكراسی و ئاشتی ئافرەتانە, خاڵێك كەوا سەرباری بیردۆزی ئاشتی دیموكراسی دەكرێت لە لایەن ژنگەراكانەوە ئەوەیە كەوا هۆكاری بەرپا نەبوونی جەنگی نێوان دەوڵەتە دیموكراسییەكان، هەر بەهۆی حوكمی یاسا و ڕێزگرتنی مافی تاك و سروشتی بازرگانیانەوە نییە، بەڵكو هۆكارێكی سەرەكیشی دەگەڕێتەوە بۆ باڵادەستی و بەشداری فراوانی ئافرەتان لە كایەی سیاسەتدا. واتا سروشتی ناتوندوتیژانەی ئافرەت، هۆكارێكی سەرەكی بەرقەراربوونی ئاشتییە لەنێوان دەوڵەتە دیموكراسییەكاندا". 

زۆرترین بینراو