بۆ چی گەنجینەكانی ئەسكەندەری رۆمی لە سرێشمە بەدیار ئەكەون

ن/ مزەفەر سرێشمەیی

سرێشمە گوندێكە لە باكووری  ناحیەی خەلیفان هەڵكەوتووە، شوێنگەی جوگرافی لە نێو حەوزێكی جوانی شاخ و زنجیرە شاخەكان هەڵكەوتووە، ئەو سروشتە هۆكارگەلێك بوون، كە قوورسایی جوگرافی و ستراتیژی بۆ گوندەكە دروست بكرێ.
سرێشمە بەهۆی هەڵكەوتەی‌ جوگرافی لەسەر هێڵی نیاندەرتاڵ، بەڵام جیاوازییەكەی پێكهاتەی جیۆلۆجی سرێشمە ئەوەیە، ئەشكەوتەكان و شوێنەوارییەكانی هەموو لە نێو گەلی عەلی بەگ و گەلی  نیان و رۆژهەڵاتی سرێشمە هەڵكەوتووە، تەنها هەر دوو قەڵای گەمەڕو گردی سەر حەسارێ نەبێ لە بەرزایدان.
رێگای سەرەكی رۆژهەڵاتی دوور و ئەرمینیا، یۆنان، توركیا، موسل، دەهۆك، ئامێدی، بارزان و سرێشمە بووە، ئەمەش بە هۆی رێگەی پردی ستراتیژی گەلی (نیان) كە لێیەوە ئەپەڕنەوە بۆ بناری گۆڕەزو بەرەو باڵەكیان و سۆران و ئێران ئەڕوات، ئەم پردە هێزو تواناو بابەخی ستراتیژی بۆ گۆندەكە دروستكردووە، و گەلی نیان هۆكارێكی ترە بەهۆی سەختی و دژوارییەوە و بوونی ئاوی رووبارو كانیاوەكانیش هۆكارێكی ترن، بۆ ئەوەی جۆرێك لە دەسەڵاتێكی بەهێزو كاریگەر لە سرێشمە و رۆژهەڵاتی سرێشمە سەر هەڵبدات و بەڵگەی شوێنەوارییەكان وای دەردەخەن سرێشمە خاوەن پێگەیەكی شارستانییەتی بەهێز و قەبە لە ناوچەكەدا بووە.
بوون و بەدیار كەوتنی ئەو هەموو گەنجینانە لە بازنەی گوند، زۆرینەیان بۆ سەردەمی ئەسكەندەری ڕۆمی ئەگەڕێتەوە، كە بۆ چەندین خاڵی سەرەكیی ئەگەڕێتەوە و خۆی چڕ ئەكاتەوە لەو چەند خاڵانەی خوارەوە، كە دەستیان لە شاردنەوەی پارەی سەردەمی ئەسكندەری رۆمی هەیە.
1- سرێشمە بەهۆی شوێنی ستراتیژییەوە، رەنگە گەورەترین مەڵبەندی سەرەكیی لەشكری ئەسكەندەر بێت. لەم شارە گەورەیە دەركردنی بڕیارو راسپاردەو پێشنیارەكان سەبارەت بە رۆیشتن و هاتنەوەی كاروانسەراو بابەتی گرنگ بن.
لەم شارە پارە دروستكرا بێت، ئامێری دروستكردنی ئەو دراوە هەر لەو گوندە بووبێت، لێرە مووچەی سەربازان و دەسەڵاتەكەی بەسەر ناوچەكان و هەرێمەكانەوە دابەش كرا بێت، بەتایبەت بۆ ئێران و عێراق.
ئەگەر سەیری گوندی سرێشمە بكەین، وەك چوار رێیانێكی گەورە وایە، دوو رێگای سەرەكیی لێ ئەبێتەوە یەكێكیان بەئاراستەی وڵاتی عێراق ئەچێت بە ڕیگای دۆڵی ئاڵانە، ئەوەی تریان بەئاراستەی ئێران ئەچێت بە رێگای دۆڵی باڵەكایەتی.
ئەمە باڵا دەستی سروشت و نێزیكی ڕێگاو بانەكانە تا بە ئاراستەی شوێنە دیاری كراوەكان بڕوات.

2- هۆكارێكی تر ئەوەیە، رەنگە لەكاتی شكان و كشانەوەی لەشكری ئەسكەندەر هەموو گەنجینەكانی پێ نەچووبێت، بۆ ئەوەی بیانگوازێتەوە بۆ وڵاتی یۆنان.
هەر لەو شوێنە بە شێوەیەكی رێك و پێك ژێر خاكی كردوون و چاڵێكی مەتر و نیوی لێداوەو ئینجا بە بەردی بچووك دیوارەكەی دروستكردووەو گۆزەكانی تێدا داناوە، بۆ ئەوەی لە كاتی جووڵەی زەوی كاری تێدا نەكرێ و كووپەكان نەشكێن.
3- سرێشمە لە پێش دەسەڵاتی ئەسكەندەر چەندین دەسەڵاتی تری بەخۆیەوە دیوە، بەڵام ئەو دەسەڵاتانەش بەهەمانشێوە داگیركار بوون و رۆڵی كارایان لە بواری نەخش و نیگار و هەڵكۆڵین هەبووە، بۆیە ئەم گوندە چەقی قوورسایی هەموو دەسەڵاتەكان بووە و بەدرێژایی دەسەڵاتیان بنكە و مەڵبەندیان لەو گوندە هەبووە و بۆ ئەوەی لەو شوێنەدا بڕیار و راسپاردەكان خۆیان دەربكەن و هەژموونی خۆیان بەسەر هەموو شوێنە دوور و نزیكەكانی خۆیان دەربكەن، بێگومان شارستانیتیش بەرهەمی بیروهۆشی ئەو دەسەڵاتانە بووە كە حوكمی خۆیان لەو گوند گێڕاوەو جڵەوی حكومڕانیی خۆیان بەڕێوە بردووە. (بەهۆی ئاشكرا بوون لە رێگەی پاشماوەی شوێنەوارەكان لە گوندەكە)، ئەمە گرنگی و ستراتیژیەتی گوندەكە هەر لەدێر زەمانەوە تا ئێستا بەدیار ئەخات كە بەردەوام ژیان تێیدا بە شێوەیەكی چڕ گوزەری تێدا كردووەو بەرەو پێشەوە هەنگاوی ناوە، ئەمە جگە لە گرانەوەی گەڕانەوەی داهاتەكانی گومرگ بۆ سرێشمە.
4- زۆری ژمارەی ئاواییەكان و گۆڕستانەكان و شوێنەوارییەكان بەڵگەی حاشا هەڵنەگرن سەبارەت بە گوندی سرێشمە كە لە دێر زەمانەوە مەڵبەندێكی بەهێزی كارگێڕی و و ژیان و ژیاری بووە، بۆیە ئەم گوندە هەمیشە قورساییەكی بەهێزی مێژوویی هەیە.
سەرەڕای هەبوونی قورسایی جوگرافیی و شوێنەواری كە هێمایەكی جوان و دیاری گوندەكەیە و هەمیشە بەو شوێنەوارە ئەناسرێتەوەو رۆڵی كاریگەر و كارای گێڕاوە، لە فەرهەنگ و مێژووی كۆنی ئەو گوندە، كە بەدرێژایی مێژوو بەیەك ئاراستە هەنگاوی لەگەڵ دیرۆك هاوێشتووەو گوزەری كردووە تا بە قۆناغەكانی ئێستا گەیشتووە.
وای بۆ ئەچم، لەسەردەمی ئەسكەندەری رۆمی ئەم گوندە مەڵبەندێكی گەورەی ژیان و كارگێڕی و ئابووری و سەربازی گرنگ بووەو زۆر بە شێوەیەكی بەهێزو كاریگەر رۆڵی خۆی بینیوە لە بابەتی كۆكردنەوەی باج و سەرانە لە زاڵگەكانی گومرگ لە هەموو سنوورەكانی نێزیك بە گوندی سرێشمە یا لە ناوچەكانی تریش هەموو جۆرەكانی داهات گواسترانەوەتەوە بۆ ئەم گوندە، لەبەر ئەوەی ئەم گوندە شوێنێكی ستراتیژی گرنگ و ناوەندی جوگرافی وەرگرتووە لە نێوان ئێران و یۆنان و لەلایەكی تر لە نێوان ئێران و توركیا و دەڤەری بادینان و سۆران، ئەمە خاڵی بەهێزی بەدەستهێنانی جۆرەكانی داهات بووە، بۆ ئەوەی هەموو داهاتە بەدەست هاتووەكان بگەڕێنەوە ئەم گوندە، بەهۆی پێگەی كارگێڕی و ئابووری و سەربازی گوندەكە و بنكەیەكی بەهێزی بڕیاردان و كۆكردنەوەی باج و سەرانە بووە .
لە ئاكامی زۆری داهاتەكان بەتایبەتی دراوی سەردەمی ئەسكەندەر، دەسەڵاتداران بیریان بۆ ئەوە چووە پارەی سەردەمی ئەسكەندەر بەشێوەیەك لە شێوەكان لە نێو كووپ بشارنەوە، تا مێژوویی دەسەڵاتیان و هەژموونی جوگرافیا و سنووری ئیمپراتۆرییەتی خۆیان وون نەكەن و بۆ ئاییندە و نەوەكانی دوای خۆیان، تا مێژوو سەروەرییەكانی وڵاتی خۆیان بزانن، ئەمەش هۆكارێكی دیار و بەهێزی ئەو دەسەڵاتدارە بووە، بۆیە ناوە بەناوە دراوی سەردەمی ئەسكەندەر لە سرێشمە بەدیار ئەكەون و چ بەشێوەی تاك تاك چ بەشێوەی كووپ خەڵك پارەكان ئەدۆزنەوەو كە بەهایەكی گرنگی مێژوویی و ماددی هەیە.
 بە شێوەیەكی گشتی ژیان لەم گوندە، بە دوو شێوە هەنگاوی ناوە تا گەیشتۆتە ئەم ساتە وەختە.
1- شێوەی یەكەم ناسرووشتی بووە، مەبەست لە ناسرووشتی ژیان ئەوەیە دانیشتووانی گوندەكە بەهۆی هەژموونی داگیركاران ژیانێكی سەخت و دژواریان بردۆتە ‌سەرو بە ئارەزوو و بە هەوەسی خۆیان نەژیاون، بەڵكو جۆرێك لەسیاسەتی كۆیلەكردن و ژێر دەستەیی داگیركاری بە ناخۆشی قبوڵ كردووەو لە گەلی ژیاوە، وەك هەموو گوندەكانی كوردستان و تەنانەت عێراقیش كە داگیركرا بوون.
2- شێوەی دووەم، مەبەست لە سروشتی ژیانە، كە خەڵكی گوندەكە لە هەندێ  سەردەم  و زەمان خاوەن دەسەڵاتی خۆیان بوونە و توانیویانە ژیان بەئاسایی بەرێ بكەن و خۆیان بەڕێوە ببەن و جومگەكانی و چالاكییەكانی كاروباری رۆژانەی ژیان و راپەڕاندنی ئەركەكانی سەرشانیان بەدەست و بازووی خۆیانەوە هەڵسوڕینن.
چونكە ئەو دەسەڵاتەی لەو گوندە بوونی هەبووە دەسەڵاتێكی كوردی و نیشتیمانی بووە، بۆیە ژیان پەرەسەندنێكی جوان و بەهێزی بەخۆیەوە دیوەو رواڵە‌تەكانی گەشەكردن و پەل و پۆ هاوێشتن لەو پەڕی گەشە كردن و پەرەسەندن دابووە، چونكە بواری گرنگیدان و رەخساندنی بواری كاركردن لە ژێر دەسەڵاتی خۆجێی سیمای ژیان بەجوانی ئەبیندرێ و سۆز و خۆشەویستی و پردی پەیوەندییەكان زیاتر مكووم تر ئەبن.

زۆرترین بینراو